Marokî Ra Heta Mêrdîn: Blues, Desert Blues û Tissilawen

 ’Di ‘çîyê însanî nizdîyê bluesî kenî; yan ti veyşanî yan zî aşiq…’’ Deyîrbazo namdar yê muzîkê bluesî  Muddy Waters(McKinley Morganfield) semedê bluesî ra inawa vano. Tarîxê mûzîkê bluesî nizdîyê 400 serî yo û kokê inê tewirê muzîkî, şino reseno Afrîka. Seserra 17ini ra pey koleyê ke Afrîka ra ardîyayê Amerîka, wexto ke Amerîka de hêgayan de şuxulîyaynî qehir, hêvî, hêvîya azadî û dejanê xo pey deyîran ardinê ziwan. Blues zî inê deyîranê inê koleyan(inê afro-amerîkayijan) sero awan bîyo.

Blues, kokê muzîkê modernî yo û sey caz, rock and roll, R&B ûsn tewirê mûzîkê, bluesî ra peyda bîyê. Blues bi xo zî xo mîyani de cîya beno û tewir tewir bluesî vejîyenî meydan. Tewr namdarê tewirê bluesî chicago blues, delta blues û texas blues o. Inê tewiran ra tewiro ke tewr zaf yeno şinasnayîş zî chicago blues o û Muddy Waters, sey pîyê chicago bluesî hesebîyeno. Hema her goştaritoxê mûzîkî heyatê xo de yew ray Chicago bluesî ra yew deyîri goştarita. Semedo ke bîro vîrê şima ez tîya de yew deyîra chicago bluesî ra yew qismo şenik ronena:

Tewr tewirê namdarê bluesî ra mi corî de behs kerd labelê, hem zereyê Amerîka de hem zî sewbina welatan de cîya cîya gelek tewirê bluesî est ê. Heta zafê welatan de tewirê lokalî yê bluesî peyda bîyê. Şarê hema her welatê, mûzîkê xo yê lokalî bluesî reyde kerdî têmîyan û ziwanê xo reyde mûzîkê bluesî îcra kerdo. Semedo ke blues, sey afro amerîkayijan mûzîkê yew milleta tapamendeya yo, xususen miletê ke tapa mendî û tehda veynaya, mûzîkê bluesî de xo ra zaf çî veynenî. Mileta kurd zî ino tewir yew millet a. Helbet Muddy Waters vateyê xo yê ke mi cor de nuşto de qismê veyşaneyi de tene afro amerîkayijan ney, pêro milletê ke bindest mendî, koleyeyi kerda û veyşan mendî, qest kerdo. Zatenî rîyê ino ra ino mûzîk ande însanan resayo û hîtapê ande însanan kerdo. Kura de yew milleta veyşanmende esta, bluesî de xo ra yew çî şina biveyna. Blues ino hetê xo reyde hîtabê ma kurdan zî keno. Çi heyf ke heta ewro kurdî(kurmancî û zazakî) mûzîkê bluesî aver nêşîyo û mûzîkê kurdî de wayirê yew cayo xişn nêbîyo. Mesela ez zaf qayila ke terzê Chicago bluesî de rîtmê ey de yew deyîra zazakî bigoştara…

Tewiranê bluesî ra ez tewr zaf chicago bluesî ra û deyîrê ke pey miziqaya fekî(bitirkî: ağız mızıkası ) vajîyenî ra hes kena. Kişta rayîrê Route 66î(rotaya 66î) de yew mekano Juke Joint’î de yew gruba zencîyan ra terzê chicago bluesî de deyîran goştaritiş her tim xeyelanê mi xemilneno…

Aşma gulani de ez yew hefte şîbîya Marok(bitirkî:fas). Nuşteyê mino tewr peyeni de zî mi behsê ino geyrayîşê xo kerdbi. Ay nuşte de zî mi behsê înan kerdibi ke, Marok’î de mileta cayî, mileta berberîyan a. Berberî ewro çandi ereban ra kêm bibê zî wayirê ê cayan, esil bi xo ê yê.  Mi Marok de derheqê berberîyan de înternet sero tayê cigêrayîşî kerdî. Mi fehm kerdbi ke beyntarê ma kurdan û berberîyan de zaf nuqtayê ortaq est ê. Ino ferqkerdişê ra pey mi derheqê muzîkê berberîyan de tayê cigêrayîşî kerdî û ez raştê yew tewir mûzîko zaf weş ameya: desert blues (bluesê çoli, bitirkî: çöl bluesu)

Vakur û rojawanê Afrîkayi de mîyanê Çola Sahra’yi(bitirkî: sahra çölü) yew polê Berberîyan esto ke nameyê înan Tuareg o. Inê Tuaregî koçer î û mîyanê Çola Sahrayi de emire xo vîyarnenî. Tuaregî hîsanê qehirê koçbereyi, surguneyi, tehdaya serdestan, venganeya çoli û serewedaritişî, desert blues reyde anê ziwan. Desert blues, mîyanê Tuaregan de sey nameyê ‘’assouf’’ yeno zanayîş. Tuaregî ezgîyanê xo yê lokalan muzîkê bluesî reyde pêanî û desert blues vejîyeno orte.

Kurdî, berberîyî, afro-amerîkayijî… Erdê cîyayî, qitayê cîyayî, welatê cîyayî la binê eynî asmên de eynî zulm, eynî bindesteyi, eynî koleyeyi, eynî serewedaritişê û eynî hîsê… Kura dîna de beno wa bibo vera eynî rewşan de însanî eynî reaksîyonan dano. Rengê ma, ziwanê ma û têwgeyrayîşê ma cîya bibo zî bindesteya yew a. Rîyê ino ra qirrayîşê ma zî eynî yo. Ez ziwanê afro amerîkayijan(ingilîzî) tam nêbizana zî wexto ke ez Garry B.B. Coleman’î ra The Sky Is Crying goştarena zera mi teng bena… Ez çande ziwanê berberîyan(amazigh) nêbizana zî gama ke Tamikrest’î ra Adagh Oyantid cenena, seke yew pîranij zazakî kilamanê mergî vano…

Zatenî çand serî esto ke ez mird blues goştarena. Raywanîya Marok’î de têkilîya min û desert bluesî inawa destpê kerd… Pêro a raywanî de ez keşfê deyîranê desert bluesî dima kewta.. Tewr namdar grubî kam ê, deyîrê înan senînê ûsn persan reyde mi rojê xo dekerdî. Trena Qazablanka û Marakeşî de hîrê saet mi deştanê Marokî temaşe kerdibî, goşanê mi de deyîrê desert bluesî… Tabî desert blues tene Marokî de ney, sey Cezayîr, Tûnis, Morîtanya, Malî ûsn welatanê Vakurê Afrîka’yi de zî vila bîyo û yeno vatiş. Çimkî wareyê Tuaregan mîyanê inê welatanî de vila bîyo.

Ewro wareyê desert bluesî de tewr namdar grub û şexsîyetî inê yê: Tinariwen, Tamikrest, Tissilawen, Ali Farka Toure, Bombino ûsn.

Ez Marok’î ra ageyraya welat. Hema zî mi desert blues goştaritinî. Çand rojî dima yew şewi ez instagram de geyraynî, afîşê yew çalakî vejîya vernîya mi, ez çi biveyna ay afîşî de? Bi nameyê Rişmil(Yeşilli) yew qezaya Mêrdîn’i de festîval virazîyeno û rojê ewilîn yê festîvalî de Tissilawen vejîyena… Semedo ke ê rojanê peyenan de mi zaf desert blues goştaritinî, algorîtmaya telefonê mi beno ke semedê ino ra inawa yew çî vet vernîya mi.

Sereyê afîşî de inawa nuştinî: 18. Yeşilli Uluslararası Kültür Sanat ve Kiraz Festivali

Dahîna ver ez ande şîbîya Mêrdîn, ne mi ina qeza veynaybî ne zî mi eşnawitibî. Bile mi nêzanaynî inawa yew qezaya Mêrdîn'î est a. Û festîval zî emser raya 18ini ko virazîyeno... Tû çî mi nêeşnawitibi derheqê ino festîvalî de zî. La zaf keyfê mi ame ke ez raştê afîşê festîvalî ameya. Rojo ke Tissilawen vejiyeno, rojê îne bi û semedê mi ra zaf mûsaît yew roj bi. Mi xo bi xo va, kerreyê bivarî ez gerek şêra ino konser... Çimkî ez inawa konser û çalakîyanê lokalan ra zaf hes kena. Her kes nêzano tehmê înan la inawa çalakîyê, zaf rafîne vîyarenî û qalablixê ke a gami ameyî a çalakî, zafanê qiymetê çalakî nêzanî. Rîyê ino ra meydan kê rê maneno. Mi zî texmîn kerd ke, ê ke yenî înan ra hema hema tû kes nêzano Tissilawen çî ya? Çikare ya? Rîyê ino ra mi zanaynî meydan ma rê maneno...

Rojê konserî, ez û di birayê xo ma şî qezaya Rişmil'î, cayê konserî... Ti mevaji konser, tam yew konserê dewletî yo. Konser beledîya organîze kerdo û semedo ke beledîya Akp destî de ya, kaymakam, esker ûsn pêro bûrokrasîyê qezayi weyra de hedre bi. Hûmara însanan zî zaf bî, beno ke pêro qeza weyra de hedre bî.

Ma yew di saeti vindertî, axrê ke Tissilawen vejîyayi... Tam vernîya sehneyî de ma pancas kesî yan bîyê yan çinê bîyê... Milleta binê dûrî ra ronişte bî û inawa temaşa kerdinî. Seke mi cor de zî va, zaf kêm însanan ina grubi şinasnaynî. Heta organîzasyonî ra yew mêrdim mi ra va, serekê beledîya zî ina grub nêzano, yew mêrdimo şinasî grubi eyar kerda... Semedo ke festîval ''Uluslararası''yo, beledîya vato ma tayê deyîrbazanê xerîban bîyari û wa inê sifetê festîvalê ma bêro ca...

Yew saeti ra vêşîr zaf weş mûzîk goştarit ma. Pey mûzîkê desert bluesî govend girewt mi û birayanê xo, ma kula xo veti. Raya ewilîn bî ke inawa yew grubi û inawa yew mûzîk ganî ganî goştaritinî ma... Sey ma çand kesî bajaranê bînan ra ameybî semedê ina grubi ra û înan zî heyret mendibî ke inawa yew ca de ina grubi sehne girewto... 

Seran ra pey ma ko vajê, filan wextî de yew qezaya şeniki yê Mêrdîn'î de ma yew gruba afrîkayijî ra desert blues goştarit la ko tû kes bawer nêko... Axrê ke fitraf û vîdeoyê ma est î.

Semedê mi û birayanê mi ra, semedê ê ke ameyê ina grubi goştariti, yew vîrameyîşo zaf weş bi a şewi... Heyat, pêserbîyayîşê inawa vîrameyîşanê weşan ra vêşîr çîyo ke ?

Notê Marok'î

 Rojbîyayîşê xo yê hîrisinî de mi çimanê xo yew bajarê namdarî de Qasablanqa de akerdî. Ino bajar, bajaranê Marok’î (bitirkî: fas) mîyani de tewr pîl û namdar bajaranî ra yew o. Bi nameyê ino bajarî de yew fîlm zî esto ke (Casablanca, 1942) ino bajarî de vêreno û bi wesîleya ino fîlmî, nameyê bajarê Qasablanqa dahîna vîş vila bîyo.

Raya ewilîn bi ke ez vejîyaybîya teberê welatî. Ez tekûtena şîya û weyra de zî tekûtena geyraya. Ez semedê tebere welatî ra bê tecrube bîya la zereyê mi de ters çinê bi, sereyê mi asan bi. Mi zaf tefûtal zî nêgirewt xo reyde, yew çenteyê piştî û makînaya mina fotografî… Çimkî mi ino geyrayîş sey yew tehtîl nêveynaynî, tene yew geyrayîş bi û mi xo zî yew turist ney yew geyrayox hesebnaynî. Geyrayox çîyo, turist çîyo?

Zereyê welatî de ez zafê cayan geyraybîya heta ewro û ewilî ra ke ez hem çekuya ‘’turîst’’î ra hem zî çîyo ke ina çekuyi îfade kena ra hes nêkena. Turîst, goreyê mi yew welat yew ca, peyê tewir tewir verçimikani ra veyneno. Beyntarê ay turist û ay cayî de yew perde esto ke kê ra nêaseno û turist, cayo ke geyreno ra sterîlîze yew şekil de geyreno. Hewna turîst, yew welati mîyani de zafanê cayanê turîstîkan ra û cayê ke semedê turîstani ra xemelîyayî û zaf pakî, geyreno. Mavajî eke yew turist bêro Îstanbul, şino Meydanê Sultanahmetî, Ayasofya ûsn cayan. Oxma ke goreyê mi mehnaya geyrayîşî, tene cayanê tarîxîyan u tûrîstîkan veynayîş nîyo, şarê ay welatî û heyatê inê şarî veynayîş, heta ke mûmkin bibo înan reyde têmîyankewtiş ûsn. Yanî gerek amancê geyrayîşî bi hawayê temamî derheqê ay welatî de derheqê şarê ay welatî de wayirê yew fikirî bîyayiş bibo. Tene geyrayîşê Meydanê Sultanahmet û Ayasofyayi reyde, kê nişnê derheqê Îstanbulî de û şarê Îstanbulî de wayirê fikirî bibê. Sultanahmet û Ayasofya reyde kê tene tarîxê Îstanbulî veynenî û derheqê tarîx û têwgeyrayîşê şarê verên yê Îstanbulî de wayirê fikiran benî. Eke kê wazenî derheqê Îstanbulo aktuelî de derheqê têwgeyrayîşê şarê Îstanbulî nikayîni de wayirê fikirê bibê kê gerek şîrê Emînonu de bigeyrî, Kadıköy’î de bigeyrî û bikewê heyatê îstanbulijan mîyan. Yewna hetê ina mesela est o ke, o zî turîstan ra hoka ewnîyayîşê şarê cayî yo. Mavajê şarê cayî yê Îstanbulî wexto ke yew turîstî ra ewnîyenî hema hema bi temamî inawa çîyan fikirîyenî: turîstê çimeyê pereyî yê, dewlemendî, ma ra cîya yê û ma ra nîyê. Turîstî zî şarê cayî ra xof kenî û xisusen eke inê turîstî awrupayij ê, yew hoka oryantalîstî ra inê şarî ra ewnîyenî. Yanî beyntarê turist û şarê cayîyê de tayê sîndorî estî û rîyê inê sîndoranî ra zafanê wirdî kinarî nişnî bikewî yew têkilîya xorîn.

Semedê inê sebeban ra ‘’mefhumê turîstî’’  mi rê dûr o û ez bawereya geyrayîşî, geyrayoxeyi kena. Ez Marokî de şeş roj ancax û îllehîm yew geyrayox hesibîyaynî. (bitirkî: gezgin, biîngilîzî: traveler) Vateyê pîlanê ma reyde ‘’geyrayoxê kuçeyan’’ J Ez bawer kena ke kê tene wexto ke sey yew geyrayoxî têwgeyrayî û yew cayî geyrayî, kê şinê bi mehnaya pêroyî de derheqê ay cayî de wayirê yew fikiro pêt bibê. Kê ancax inawa şinê helmê ay cayî weş biancî zereyê xo û ancax inawa kê şinê vajê mi heqê geyrayîşê filan welatî dayo. Mi ino fikiranî reyde Marok’î de şeş roj vîyarna. Ez Qazablanqa, Marakeş û Suvayr geyraya. Inê heme hîrênan ra Marakeş û Suvayr dahîna bajarê turîstîk ê, la Qazablanqa bi temamî yew bajarê şarê Marokî ya û mîyanê ino bajarî de heyatê şarê marokijan herikîyeno. Ez heme hîrê bajaran de zî bajarê verên(bitirkî: eski şehir, biîngilîzî: old town) yê inê bajaranî de geyraya zafanê. Marokî de semedê inê qismê bajarê verên yê bajaran ra çekuya ‘’Medîna’’ yena şuxulnayîş. Mavajî Medînaya Qazablanqa, Medînaya Marakeş ûsn. Marokî de her medîna zaf weş ewro resaya û nêxerepîyaya. Xisusen kuçeyanê Medînaya Qazablanqa zaf weş ba mi şîyê. Sûka ina Medîna de mi însanan reyde tereqna, fitrafê înan kaş kerd, yew cayî de yew mayina faytoni kewtibî erd, mi sey Nietzsche’yî xo vist milê a mayini û ma aye erd ra hewenayiJ Yewna cayî de di heb esnafê kewtibî yew dexwa mîyan, mi esnafanê bînan reyde dexwaya înan cîya kerdiJ Zatenî semedê şeklê riyê mi ra mi reyde ewilî tim erebkî qal kerdinî, badê mi fehm kerd ke semedo ke ez zaf şarê înan manaynî, vatinê qay ez zî yew marokayij a. Hesabê mi zî ameynî ina rewşi rê. Çimkî inawa ez rehet kewtinî înan mîyan û kes têkilê mi nêbînê, ez rehet rehet geyraynî înan mîyani de.

Dara Arganî

Marokî de yew çîya ke zaf mi ti ra hes kerd, ''dara arganî'' bî ke ina dari weyra de zaf namdar a. Marokayijî ina darî ra tewir tewir darûyan û çîyanê qozmetîkan virazenî.Hetê ekonomî ra zaf havila ina dari, marokayijan reseno. Rîyê inê xususan ra ina dari mîyanê şarê înan de zaf erjaye ya. Asayîşê ina dari zaf weş ba mi şi la yewna xususîyetê ina dari esto ke wexto ke ez pêhesîyaya dahîna zera mi kewti aye. Dara Argan'î pey destê  însanan yanî pey bezre ramitişî reyde nîna. A xo bi xo, xover yena erd ra.Ina xosereya aye zaf weş ba mi şî. 

Ino şeş roj mavajî zaf çîyê ecêbî nênawitî mi rê. Yan zî ez weyra ra sey sewbina yew mêrdimî nêageyraya. Zatenî qet inawa yew waştişê mi zî çinê bi. Inawa geyrayîşê eke asoyê(bitirkî: ufuk) yew mêrdimî abikerî bes o. Çîyo ke eşkera yew şekilî de da çimanê mi ro ino bi: dejî, qehrî, hêvîyî, waştişê, şayîyê, xeyalî, hesretî… inê tewir çîyê însanîyê, eke motamot nêbo zî her cayê dîna de zaf yewbinan manenî. Herhal kura de beno wa bibo erdê homayî ser de çîyê ke ma însanan de ortax î, inê tewir çîyê…

Yew Karkero Wendox Perseno

Nicolas Kotcherguine

O ke şaristanê Teb’ê hewtberî awan kerd kam o?

Kitabî tene nameyê qiralan nusenî.

Nêke qiralê ke kerreyan kirişenî?

Yewna zî Babîl estbi ke hertim rijîyaynî,

kam viraştbi Babîl her rayi?

Karkeranê banî kam keyeyê aye de roniştibî

Lîma’ya ke zereyê altunanî de asnaw kerdinî?

Ti vanê se bîyê dêskarî

wexto ke Bedenê Çîni qedîya?

 

Roma’ya qedrberzî de abîdeyê serkewtişî çande vîş ê!

Kamî yê gelo ê ke inê abîdeyî tîk kerdî?

Sezar zorê kaman berd ke qezenç kerd inê serkewtişan?

Çinê bi sarayan ra vêşîr sewbina cayê roniştişî

Bîzans'a berz û namdarî de?

 

Atlantîkî de, ay welatê estanekanî de zî,

wexto ke xeniqîyaynê însanî

behro zûrayoxî de yew nîmeyê şewi,

qîjaybî û meded waştibî koleyanê xo ra.

 

Hindîstan'i senî girewtibi Îskendero bêpurt?

Tekûtena girewtibi weyra?

Senî zorê galyayijan berdibi Sezar?

Ey bira yew werdpewj zî çinê bi ey het de?

Vanê Fîlîpo Îspanyayij bermayo

wexto ke pêro fîloyê ey awi ro şîyo.

Ey ra vêşîr kes nêbermayo?

Şerê Hewt Seranî Frederîko Diyinî qezenç kerdo?

Çinê bi ey ra vêşîr sewbina qezençkerdox?

 

Her rîpelê kitabanî de yew serkewtiş nuşteyo.

La o ke werdê serkewtişan pewto kam o?

Her gami de yew mêrdimo pîl vejîyayo orte.

la ê ke dayî kamî yê, pereyanê xerc bîyeyan?

 

Ha to rê yew keremate hedîseyî

Û yew keremate persî.

                Bertolt Brecht

Deyîra Mihê Naronî

Mih Naron pîranij o û tûcareya tişkan keno. Dormareyê se hebi tişkê ey est î. Zimistan beno û nişno ay tişkan miqat biko, nêweşî dekuwena tişkan. Tişkan gîno şono Erseki û venday Reşê Şînî û Emê Şînî dano. Wirdî birayê yewbinan î û mêrdimê ey î.

Înan ra vano “nê tişkî heme çîyê min î û nêweşî dekewta, ko bimrî, ma se bikê?” Reş û Em vanê “ma bigîrê şêrî Kelkomi”.

Tişkanê nêweşan benî Kelkom û venda dewijan danê, vanê “bêrî, tişkî ameyî rotiş, tişkî belaş î!” Dewijî nêzanê nêweşî dekewta tişkan û yenî pêro tişkan gînê. Badê tişkî tek tek mirenî û kuçeyanê Kelkomî pir leşa tişkan bena. Buyi dekuwena dewi ser.

Kelomijî zî ina mesela ser o na deyîri vata. 

Mi ina deyîri, Kelkomi ra Mehmed Dapîrî(Mehmet Kaplan) ra goştariti. Semedê vîdeoyê ina deyîri ra şima şinê ino lînk bitiknî: Lînk

 

Youtube de yewna vîdeoyê kehan esto ke dewa Kelkomi de kaşbîyo û Mehmed Dapîri, ino vîdeo de hewna ina deyîri vano. Ay vîdeo ino yo:

Vateyê Deyîri

Ay day leyro way day leyro

Way day leyro, Mih Naron o

 

Mih Naron tûcar tişkon^[1] o, Mih Naron tûcar tişkon o

Tişkon beno Erseki mono, tişkon beno Erseki mono

Venday Reş o Emî dono, venday Reş o Emî dono

Hadê ma şêrî Kelkomi mono, hadê ma şêrî Kelkomi mono

Hûs Fati Heji^[2] warê peron o, Hûs Fati Heji warê peron o

 

Ay day leyro way day leyro

Way day leyro, Mih Naron o

 

Tişkon donê Hûseyn Axay, tişkon donê Hûseyn Axay

Hûseyn Axa warê peron o

Nêweşnî kwena key’ tişkon o

Tişkon kaş kenî ziqaqon o

Buyi devista in kûçun o, buyi devista in kûçun o

Rar’ zîyari hokî mokî

Hej Mih tede kewto çokî, Hej Mih tede kewto çokî

Kê vonî qey beronê lokî^[3] yo, kê vonî qey beronê lokî yo

 

Day leyro, way day leyro

Way day leyro Mih Naron o

 

---

 

^[1]- tişkî: Bizê ke bizêkan ra xişnêr, bizan ra şenikêr î.

 

^[2]- Hûs Fati Hej: Hûseyn Axa. Yew kelkomijo zengîn bîyo.

 

^[3]- beronê lokî: Berono ke pesî mîyon de sermîn o, biquwwet û xişn o.

 

Yew Raştameyîş

 Sereyê aşma hezîranê 2025î bi. Beledîyeya Dîyarbekirî meydanê Şêx Seîdî de yew fuaranê kitaban viraştibi. Fuar, dormareyê yew hefte ramit. Nizdîyê peynîya fuarî de rojê yewşemeyî(tr. pazar) de mi zî yew lingi visti weyra. Weşanxaneyê Vateyî zî weyra de yew stand akerdbi. Ez tayê rew şîbîya û hema newe tek tûk standî ameybî akerdiş. Teştareyî ra pey mamoste Denîz Gûndiz ame û standê Vateyî zî akerd. Ez zî ey het de ronişta. Ma hîrê çar heb embazî bîyê weyra de. Tek tûk mêrdim ameynî şînê. Nizdîyê yew saeti ra pey mi dî o ame. Hîris, hîris panc serre asaynî. Qama ey zaf berz nêbî û kîloyê ey estbi. Ame xo da şinasnayîş û fesal ma het de ronişt. Yew zazayê Licêyi bi û yew qazayê Dîyarbekirî de malimeyi kerdinî. Teberî ra kê wexto ke ewnîyaynî  têwgeyrayîşî ey ra, kê vatinê tam yew tîpî malimî ey de est o. Fekê Licê de weş zazakî qal kerdinî  û wendiş û nuştişê zazakî newe destpê kerdbi.

Ma het ronişt û ca bi ca beşdarê terraqa ma bi. Mêrdimêko mûtewazi bi. Çand heb kitabî herînayî. Mi zî kitaba xo îmza kerdi û dayi ey. Qayilbi ke zazakî nuştiş û wendiş weş bander bibo. Inawa ma yew saeti ra vêşîr terreqna. Ez ey ra yew di çî persaya û tayê behsê xo kerd. Goreyê vatişanê ey, aîleyê ey zaf dîndar o û semedê ina dîndareyi ra wexto ke 23 serre bîyo, ey zewejnayo. Ino zewaj, zaf zerba ey nêbîyo û qayil nêbîyo.

Mîyanê terraqa ma de yew gami mesela ameyi dînî û ma pêrînan çand qalî kerdî dînî sero. Her kes fikirê xo vatinî. Beyntarê qalanê ma de mi dî yew vengo nizmî reyde va;

-          Ez zî kîlîse ra vejîyaya û ameya ewtîya. Ewro ayînê ma estbi.

Veng tene mi resa. Mi va qay henek keno. Ez ey ra persaya;

-          To va se?

Ey va;

-          Ez newe kîlîse ra vejîyaya û ameya ewtîya. Ez xirîstîyan a.

Inê vateyî ey ma pêrinan şaş kerd. Ma bala xo dayi ey sero. Ez ca de hewna ti ra persaya;

-          Ti senî xirîstîyan bîyê? To newe va, ma û pîyê ma zaf dindar ê. Hela ma rê meselaya xo vaji. Yew dewa Licê ra yew xirîstîyan senî vejîyeno?

Destpê kerd û sere ra meselaya xo ma rê inawa vat:

-          Ez hema tam nêameybîya xo ser, ma û pîyê mi ez zewejnaya. Ino zewaj de zera mi çinê bî. Cenîya mi yew cenîya xidar bî. Beyntarê mi û aîleyê mi de vinderti. Yew ca ra pey nêverda ma û pîyê mi bîrê keyeyê mi. Nêverdaynî ez zî şêra keyeyê înan. Ez aîleyê xo reyde pîs bîya. Cenîya mi zaf ameynî mi sero û ez behcnaynî. Hetê psîkolojî ra tayê problemî mi de vejîyayî. Ez mîyanê ino zewajê xo de pîli bîya. Yew ca ra pey mi destpê kerd û xo bi xo ez tayê çî persaya. Ez çêra kewta ino halî? Sebebê mi çî yo? Kam sebebe mi bîyo? Tewr peyen mi fehm kerd ke semedê dînê îslamî ra ez ino halî de ya. Çimkî rîyê ino dînî ra ez rew ameybîya zewejnayîş û ino zewaj zî ez arda ino halî. Wexto ke ez ina netîce resaya, edî roj bi roj ez îslamî ra dûr kewta. Tewr peyen zî mi dînê xo bedelna û ez bîya xirîstîyan. Aîleyê mi de zî tû kes hema nêzano. Cenîya mi zî nêzana. Mi ewro aye ra va, ez şona çarşi û ez vejeya keye ra. La ez semedê ayînê yewşemeyî(tr. pazar ayini) ra şîya kîlîse. Heta zewajê mi zî betal bîyo û mi cenîya xo veradaya, la xebera aya çin a. Çimkî mi dînê xo bedilnayo û mareyê mi zî betal bîyo.

Wexto ke ino cûmleyê xo yê peyenî kerd, yew peşmirîyayîşo mehnayin ame rîyê ey ra nişa. Ma tabî heyret mendî. Tewr zaf zî ez heyret menda. Mi dî embazanî ra yewî va;

-          Şima ra aseno, cenîya nêbeya, mêrdimî dînî ra zî vejena!

Ma tayê huyayî. La bala mi hema ey sero bî. Mezgê mi pirê persan bibi. Mi va;

-          Senî tû kes nêzano ti bîyê xirîstîyan?

Ageyra mi ra va;

-          Cayê karê mi de tayê mêrdimî bander bîyê. Ez mektebê xo de mûdir yardimcisî ya. Ca bi ca ez raştê mobîngî yena û ez pêhesîyena ke peyê mi de mi ra vanê gawir. La xemê mi de nîyo.

Hema her vateyê ey ez şaş kerdinî. Ma inawa yew saeti ra vêşîr terraqna û dima cenîya ey telefon kerd ey rê. Va, ez gerek warda şêra, gedeyî paveyê min ê. Warişt hêdî hêdî raymend.

 

(Semedê ino nuşteyî ra mi ey de qal kerd û ez bander bîya ke dewlet ey girewto açik. Sebebê ino muameleyî, o zî tam nêzano la goreyê vatişê ey, îhtîmalo pîl semedê dînî ey ra yo.)

Firingîya Nîsanî

Inê rojanê zimistanî de ez bander bîya hema hema her roj gerek arayîya mi de firingî biba. La semedo ke mewsîmê zimistanîyo, her tewir firingî de tehm çin o. Ez tim xo rê firingîya çerî (tr.çeri domates) herînena. Goreyê firingîyanê bînan, ino tewir firingîyan de dahîna tehm est o û gelek vayê zî.

Arayîya xo de key ez firingî biwera, yew vîrameyîşê mi yeno mi vîr û yew peşmiryayîş yeno nişeno rîyê mi ra… Ez hema da des serre bîya çinê bîya. Datzayê xo Ehmedî reyde ma dewarê xo berdibi yaban. Datzayanê mi ra tewr zaf ez Ehmedî reyde samîmî bîya. Tewr şenikeya mi ra heta seranê unîversîte de zî inawa dewam kerd. Ehmed, zafê vîrameyîşanê mi rê şade yo. Zereyê Ehmedî de nebaşeyi çinê bî caran û yew xeletîye nêkerdi mi rê. Ez hema zî ez zaf qîymet dana ey.

Aîleyê Ehmedî, ê seran de hetê ekonomîkî ra wayirê rewşa başî bî. Ê ma zatenî cî ko mi xo dîbi, rezîleyi bî. J  Pîyê Ehmedî yanî datê mi, tim xebetîyaynî û keyê înan de tewir tewir çîyê bînê ke keyeyanê ma bînan de qet inê tewir çîyê çinê bî. Mesela banyo de ‘’duş telefonî’’ tewr ewilî keyê înan de şuxulîya. Mehla de ma ê binê, taştî ra eskura reyde aw girewtinî xo sero ra kerdinî û pey sereyê xo şutinî. J

Ez zaf derg nêkera û ageyra vîrameyîşê xo…

Ay roj, yew rojê aşma nîsanî bi. Ez û Ehmed ma koyê Malmîsanî sero mangayanê xo çerenaynî. Beyntarê terraqi de mi dî Ehmed kelecanî reyde inawa va:

-          Dayza ti zonî bawî ma rê di kîloyî firingî girewtî. Key ma de firingî est î. Mi werdî zaf weş î.

Ez heyret mendbîya. Orteyê wesarî, aşma nîsanî de firingî? Ne wextê bostanî yo ne zî çî. Mi va;

-          Ney lila! Dayza ekilê jîn senîn o? Hela vaji mi ra! Weş î?

Ehmed va;

-          Eya eya dayza. Kê vonê qay ma bostonî ra çînayî. Dayî pey înon ma rê meleme zî viraşt.

Ey aşma nîsanî de firingî werdiş yew kinar, hema çimê mi înan rê nêgunabi. Yew meraq kewt zereyê mi. Mi ekile înan meraq kerd. Ey mi zatenî ewilî ra nefsê mi sist o. Senî bibînê wa bibo mi gerek xo ay firingîyan biresnaynî. Ez ageyraya mi Ehmedî ra va:

-          Dayza orteyê hili de wexto ke ma ageyrayî keye, ti şonê mi rê yew firingî anê? Mi zaf meraq kerdi willayi.

Ehmed datza ca de ageyra va;

-          Dayza ez dayî ra vona, eki day mi ez ona dona to.

Mi va;

-          Tamom dayza.

A gami ra pey heta ke ma ageyrayê keye, aqilê mi tim ay firingîyan de bi. Ma Ehmedî reyde zî tim qalê înan kerd. Rayîrê keyeyî de bile ma derheqê firingîyan de tereqnaynî…

Axrê ke peynî saet des ressa û ma ageyrayî keye. Mi Ehmedî ra va;

-          Dayza ti şo mi rê firingî bîyeri keye ra, mingaya to ez awdena.

Keyeyê ma û ey Ehmedînê têkişt o. Cêr de mi mangayî awdayanî û Ehmed vazda şi zereyê keyeyê xo. O zî qayil bi firingî bido mi, çimkî reaksîyonî mi meraq kerdinî. Semedê ino ra vazdayîşî reyde şi. Yew di daqqa ra pey ageyra ke yew firingîya şeniki ha destê ey de ya. Firingî mi rê derg kerd û va;

-          Ha to rê dayza.

Mi ewilî tayê firingî boyi kerdi û dima mi aye sey vergî gas kerdi… Seke ez peyberî ra vejîyaybîya. Tehmê aye zaf zaf weş bi û hema zî ay tehm ha fekê mi de yo.

Ay rojî ra pey gelek wext, mi datzayanê bînan rê ina mesela vat û pey payeyê xo kerd…

Ez ewro hamnanan vêşîr kam mewsîm de firingî biwera, ino vîrameyîş yeno mi vîr.

Keye û Mefhumê Wenayîşî Sero

Nizdîyan de mi fîlmê Zeki Demirkubuzî C Blok(1994) temaşe kerd. Ino fîlm, fîlmo dergmetrajo ewilîn yê Demirkubuzî yo. Semedo ke fîlmo ewilîn o, goreyê fîlmanê bînan yê Demirkubuzî serkewte nîyo û hetê temaşekaran ra zaf nîno zanayîş. Babeta fîlmî, bikilmî inawa ya: Serkarakter Tülay, yew sîte de bi nameyê C Blok yew bîna de mêrdeyî xo reyde emir kena. Yew roj yena keye û veynena ke xizmetkare aye û lajê kapiciyî ha cila aye de pîya aşt benî(seks kenî). Zatenî zewajê Tülay zî baş nêvîreno. Ay rojî ra dima Tülay yew kinarî ra zewajê xo yê nebaşî sero û yew hetî ra zî heyatê xo sero fikirîyena.  Fîlm, bi mehnaya pêroyî de keno ke nakokî û munaqeşeyê ke zereyê Tülayi de virazîyenî bîyaro ekran û temaşekarî inê pêrodayîşan sero bido fikirîyayîş.

Ino nuşte de nîyetê mi krîtîkê ino fîlmî kerdiş nîyo. Fîlm de yew sehne û ay sehne de yew monolog esto ke, wexto ke mi temaşe kerd zaf bala mi anti û ez sero zaf fikirîyaya. Mi çand ray ino sehne tapa girewt û newe ra temaşe kerd. Nizdîya peynîya fîlmî de Tülay, pêro teşqaleyê heyatê xo ra perrena û şona keyê maya xo, keyeyo ke tede pîl bîya… Rayîrê keyeyî de Tülay inawa vana:

Pieter de Hooch

-     '' Şewi bêtim ez kuçeyan de geyraya. Mi nişnaynî bawerê çîyê ke qewmîyayî biko. Peynî ez şîya keyeyê maya xo. Seran dima… Seke ez tim aîdê weyra bîya, mi qet yew nereheteyi nêanti û ez ronişta mi werd werd, televîzyoni temaşe kerdi û dima ez şîya kuştakewta(rakewta). Tam panc roj ez kuştakewta… Şewan mi senî ke sereyê xo balişna sero naynî, ez kuştakewtinî. Mi xo vîr ra kerdibi; heyatê mi ke blokî de bi, Selin, Aslı… Heta erebeya mi bile çand rojî ra dima ameyi mi vîr. ''

Ino sehne derheqê mefhumê keyeyî sero ez daya fikirîyayîş. Orteyê teşqaleyê heyati de tam panc roj çîyo ke huzur dano Tülayi, keyeyê maye aye yo. Keyeyo ke tede pîl bîya yo… Ino panc roj Tülay heme çî xo vîr ra kena û mird kuştakuwena. Çilka xemî mezgê aye de nêmaneno.

Ino sekans, ca de keyeyê ma ard mi vîr. Keyeyo ke ez tede gede bîya, xort bîya û pîl bîya… Ino keye yew dewa rindikeki yê Pîranî de yo ke nameyê ina dewi Dêran(Dêrey) o.

Ez bi xo ino hîrê çar serî esto ke semedê karî ra şaristana Mûşî de emir kena. Rîyê ino ra aşm de di aşm de yew ray ez ancax şina şîra dewa xo. Way û birayê minê ezebî zî yan semedê wendişî ra yan zî semedê xebetîyayîşî ra dewi da zaf nevindenî. Tene maya mina delalî tim ino keye de manena. Hewna zî, eke yew bipersaynî ma vatinê keyeyê ma dewi de yo.

Ma ino keye peynîya ina aşma ke vêreti, terikna… Ma wena. Dîyarbekirî de ma yew keye kîra kerdibi û tewr peynî maya mi zî dewarê xo rot û şîyê Dîyarbekir. Çileyê keyê ma hewna şîyê. Bero asinên ame girewtiş û paceyê belengazî qefelîyayî…

Tam hîrês serî ra dima keyeyê ma veng û varit bi. Hîrês serî dima tû ganî nêmend zereyê ino keye de. Ez ino yew di rayî ke Mûşî ra şona Dîyarbekir, ez nêşona dewi, dîrekt şona merkez. Raya peyen ke ez şîya Dîyarbekir, ez Pîran sero şîya û rîyê ino ra ez dewi ra vêreta. Keyeyê ma zî cehdeyî sero yo. Ez vernîya keye ra vêreta û mi ereba tayê sist kerdi… Ez ti ra ewnîyaya ke paceyî girewteyî, perdeyi kaş kerdeyî… Tû nîşanê ganîyeyi çin o. Oxma ke ez hema hema key Mûşî ra biameynî mi vernîya banî de maya xo dînê. Eke nêasaynî zî, estbîyayîşê aye xo belî kerdinî û kê fehmkerdinê ke nizdîyan de ya…

Mi ke keye inawa dî, zera mi teng bîyê. La yew tewir tengbîyayîş bi ke ez zaf xerîbê ey bîya. Çîyê ke zereyê mi ra, hîşê mi ra vêretini ez ewro zî nişna îfade bikera… Ma ino keye de yew yew wext des kesî emir kerd. Zafê şewan ma cilanê xo têkişt ravistinî, la zereyê ode de ancax ma ca girewtinî.  Sofreyê werdî sero ma des tenî roniştinî. Ge bardaxî ge kewçikî ge zî werd bi xo ma rê qîm nêkerdinî. Erwelaqê ma kêm nêbînê.  Ebirê(tr: sürü) ma ser bi ser kemîya. Tayê halînê xo ra firrayî û xo rê newe halînî viraştî, wayirê sewbina ebiran bîyê. Tayê zî emir ra qerefîyayî û kewtê binê erdî… Qewmê keyeyê ma inawa kemîya. Kam ke şi/şî xo dima tayê herindî verdayî. Keye şenik o, ma zaf bî. Rîyê ino ra her vînceyê keyeyî, pire herindan bîyo ewro.

Goreyê ma hemînan dayî zaf ino keye ra hes kerdinî. Ge ge semedê yew çî ra eke bişînê Dîyarbekir, hema waştinî ke ca de ageyro dewi. Vatinê; lajê mi xirba kê, tirba kê ya… Eke cay di hîrê roj Dîyarbekirî de bimendinî, wexto ke ageyraynî dewi vatinê, ez nêşermaya ez şona ay dîsanê keyeyê xo maçi kena…  A nêzanaynî la çîyo ke ino keye çimanê aye de rind kerdinî, tene bêmineteyi nêbi.  Ino keye, ina xirbi halînê aye bi û hîrês serî mîyani de beyntarê aye û ino keye de yew têkilîya xorîni  virazîyaybî. Ez weş zana ke, maya mi êreyanê hamnanan de çaya ke heyata ino keyeyê ma de werdinî, ko caran nêbişina sewbina tû cayî de biwera. Ez zî eynî şekil de… Hamnanan hema hema her êre nizdîyê saetê 17î de heyati de binê perwaneyî de çayi ke ma werdinî, ko tim hîşê ma de bimana…

Wenayîş, tene teftal xo yew keye ra wegîrotiş û berdişê yewna ca ra îbaret nîyo. Eya, teftal kirişîyeno û şono sewbina yew mekan. La vîrameyîşî(tr:anı) nînê kiriştiş. Tû wasita çina ke bişina vîrameyîşan bikirişa. Ma ancax mezgê xo reyde şinê tene herindanê inê vîrameyîşan xo reyde berî. La hewna zî semedo ke her vîrameyîşi mekanê xo reyde mehna veynena, tewr weş zereyê ay mekanî de ma aye hîs kenî. Hîşo ke hîrês serî bêtim ma keyeyê xo wenayo, ey ra cîya nêbeno. Pacaya ke birayê mi gezi reyde camê aye şikit, dolaba sipî ke kes nêzano ino çand serî ma rê xizmet kena, bero asinên ke gedeyîya xo de ma stîckerî ke vînceyan ra vetinî û ey ra disnaynî… Ez şinê zêde bikera inê nimuneyan. Wexto ke ma wena, ma inê vîrameyîşî xo dima de caverdayî. Mezgê ma de tene herinda înan mendî.

Xurbeti, tene welatê xo ra erdê xo ra cîya kewtiş nîyo. Eke yew mekan yan zî yew obje vîrameyîşanê ma wegîrîna, înan ra dûr kewtiş zî ma fîneno zereyê xurbeti. Eke hîşê însanî tim boya ay vîrameyîşan geyreno û tim ay herindan dima kuweno, ay însan kura de beno wa bibo xurbeteyi de hesibîyeno. Keyeyê ma, her çî ra daşt gedeyîya ma bi. Ma ewro gedeyîya xo ra wena. 

Mekanî, hetê însanan ra mehna gînê û wayirê yew hîşî benî. Eke kê yew wextirawext sereyê xo sey yew balişna bîgê yew zinari sero nê, a zinari edî kê rê bena yew zinara bimehna. Zinaranê bînan ra cîya bena. Keyeyê ma, xirba ma, ma wayirê pêro Dîyarbekir zî bibê, kabeya ma yo. Ez zereyê yew kela(tr: kale) de bile sey ino keyeyî, xo bawerî de hîs nêkena. Ino da pancês seri est o ke ez teberê dewa xo de tewir tewir cayan de tewir tewir keyeyan de emir kena. La hewno ke ino keye de ez kuştakuwena, hewnanê tû cayan nêmaneno. Ez zereyê ino keyeyî de xo ra zaf bawer werd wena, kuştakuwena û tû nereheteyi hîs nêkena. Çîyê ke keyê maya Tülayi , Tülayi rê dayî vatiş bîlasebep nîyê. Tülay, seran dima ageyraya halînê xo û kura şîra esil bi xo aîdê ay keyeyî ya. Keyeyê ma, xirba ma zî semedê mi ra eynî çîyan, heta dahîna vîşan îfade keno. Ez weş zana ke, çîyê ke ino keye mezgî mi de qelbê mi de viraştî, mûmkin nîyo ke ewro ra pey hetê sewbina yew mekanî ra bîrê viraştiş. Çimkî mûmkin nîyo ke ez newe ra yew gedeyeyi emir bika, yew xorteyi emir bika û pîl biba…