’Di ‘çîyê însanî nizdîyê bluesî kenî; yan ti veyşanî yan zî aşiq…’’ Deyîrbazo namdar yê muzîkê bluesî Muddy Waters(McKinley Morganfield) semedê bluesî ra inawa vano. Tarîxê mûzîkê bluesî nizdîyê 400 serî yo û kokê inê tewirê muzîkî, şino reseno Afrîka. Seserra 17ini ra pey koleyê ke Afrîka ra ardîyayê Amerîka, wexto ke Amerîka de hêgayan de şuxulîyaynî qehir, hêvî, hêvîya azadî û dejanê xo pey deyîran ardinê ziwan. Blues zî inê deyîranê inê koleyan(inê afro-amerîkayijan) sero awan bîyo.
Blues, kokê muzîkê modernî yo û sey caz, rock and roll,
R&B ûsn tewirê mûzîkê, bluesî ra peyda bîyê. Blues bi xo zî xo mîyani de
cîya beno û tewir tewir bluesî vejîyenî meydan. Tewr namdarê tewirê bluesî
chicago blues, delta blues û texas blues o. Inê tewiran ra tewiro ke tewr zaf yeno
şinasnayîş zî chicago blues o û Muddy Waters, sey pîyê chicago bluesî
hesebîyeno. Hema her goştaritoxê mûzîkî heyatê xo de yew ray Chicago bluesî ra
yew deyîri goştarita. Semedo ke bîro vîrê şima ez tîya de yew deyîra chicago
bluesî ra yew qismo şenik ronena:
Tewr tewirê namdarê bluesî ra mi corî de behs kerd labelê, hem zereyê Amerîka de hem zî sewbina welatan de cîya cîya gelek tewirê bluesî est ê. Heta zafê welatan de tewirê lokalî yê bluesî peyda bîyê. Şarê hema her welatê, mûzîkê xo yê lokalî bluesî reyde kerdî têmîyan û ziwanê xo reyde mûzîkê bluesî îcra kerdo. Semedo ke blues, sey afro amerîkayijan mûzîkê yew milleta tapamendeya yo, xususen miletê ke tapa mendî û tehda veynaya, mûzîkê bluesî de xo ra zaf çî veynenî. Mileta kurd zî ino tewir yew millet a. Helbet Muddy Waters vateyê xo yê ke mi cor de nuşto de qismê veyşaneyi de tene afro amerîkayijan ney, pêro milletê ke bindest mendî, koleyeyi kerda û veyşan mendî, qest kerdo. Zatenî rîyê ino ra ino mûzîk ande însanan resayo û hîtapê ande însanan kerdo. Kura de yew milleta veyşanmende esta, bluesî de xo ra yew çî şina biveyna. Blues ino hetê xo reyde hîtabê ma kurdan zî keno. Çi heyf ke heta ewro kurdî(kurmancî û zazakî) mûzîkê bluesî aver nêşîyo û mûzîkê kurdî de wayirê yew cayo xişn nêbîyo. Mesela ez zaf qayila ke terzê Chicago bluesî de rîtmê ey de yew deyîra zazakî bigoştara…
Aşma gulani de ez yew hefte şîbîya Marok(bitirkî:fas).
Nuşteyê mino tewr peyeni de zî mi behsê ino geyrayîşê xo kerdbi. Ay nuşte de zî
mi behsê înan kerdibi ke, Marok’î de mileta cayî, mileta berberîyan a. Berberî
ewro çandi ereban ra kêm bibê zî wayirê ê cayan, esil bi xo ê yê. Mi Marok de derheqê berberîyan de înternet
sero tayê cigêrayîşî kerdî. Mi fehm kerdbi ke beyntarê ma kurdan û berberîyan de
zaf nuqtayê ortaq est ê. Ino ferqkerdişê ra pey mi derheqê muzîkê berberîyan de
tayê cigêrayîşî kerdî û ez raştê yew tewir mûzîko zaf weş ameya: desert blues
(bluesê çoli, bitirkî: çöl bluesu)
Vakur û rojawanê Afrîkayi de mîyanê Çola Sahra’yi(bitirkî:
sahra çölü) yew polê Berberîyan esto ke nameyê înan Tuareg o. Inê Tuaregî koçer
î û mîyanê Çola Sahrayi de emire xo vîyarnenî. Tuaregî hîsanê qehirê koçbereyi,
surguneyi, tehdaya serdestan, venganeya çoli û serewedaritişî, desert blues
reyde anê ziwan. Desert blues, mîyanê Tuaregan de sey nameyê ‘’assouf’’ yeno
zanayîş. Tuaregî ezgîyanê xo yê lokalan muzîkê bluesî reyde pêanî û desert
blues vejîyeno orte.
Kurdî, berberîyî, afro-amerîkayijî… Erdê cîyayî, qitayê
cîyayî, welatê cîyayî la binê eynî asmên de eynî zulm, eynî bindesteyi, eynî
koleyeyi, eynî serewedaritişê û eynî hîsê… Kura dîna de beno wa bibo vera eynî
rewşan de însanî eynî reaksîyonan dano. Rengê ma, ziwanê ma û têwgeyrayîşê ma
cîya bibo zî bindesteya yew a. Rîyê ino ra qirrayîşê ma zî eynî yo. Ez ziwanê
afro amerîkayijan(ingilîzî) tam nêbizana zî wexto ke ez Garry B.B. Coleman’î ra
The Sky Is Crying goştarena zera mi teng bena… Ez çande ziwanê
berberîyan(amazigh) nêbizana zî gama ke Tamikrest’î ra Adagh Oyantid cenena,
seke yew pîranij zazakî kilamanê mergî vano…
Zatenî çand serî esto ke ez mird blues goştarena. Raywanîya
Marok’î de têkilîya min û desert bluesî inawa destpê kerd… Pêro a raywanî de ez
keşfê deyîranê desert bluesî dima kewta.. Tewr namdar grubî kam ê, deyîrê înan
senînê ûsn persan reyde mi rojê xo dekerdî. Trena Qazablanka û Marakeşî de
hîrê saet mi deştanê Marokî temaşe kerdibî, goşanê mi de deyîrê desert bluesî…
Tabî desert blues tene Marokî de ney, sey Cezayîr, Tûnis, Morîtanya, Malî ûsn
welatanê Vakurê Afrîka’yi de zî vila bîyo û yeno vatiş. Çimkî wareyê Tuaregan
mîyanê inê welatanî de vila bîyo.
Ewro wareyê desert bluesî de tewr namdar grub û şexsîyetî inê yê: Tinariwen, Tamikrest, Tissilawen, Ali Farka Toure, Bombino ûsn.
Ez Marok’î ra ageyraya welat. Hema zî mi desert blues
goştaritinî. Çand rojî dima yew şewi ez instagram de geyraynî, afîşê yew
çalakî vejîya vernîya mi, ez çi biveyna ay afîşî de? Bi nameyê Rişmil(Yeşilli)
yew qezaya Mêrdîn’i de festîval virazîyeno û rojê ewilîn yê festîvalî de
Tissilawen vejîyena… Semedo ke ê rojanê peyenan de mi zaf desert blues goştaritinî, algorîtmaya telefonê mi beno ke semedê ino ra inawa yew çî vet vernîya mi.
Sereyê afîşî de inawa nuştinî: 18. Yeşilli Uluslararası Kültür Sanat ve Kiraz Festivali
Dahîna ver ez ande şîbîya Mêrdîn, ne mi ina qeza veynaybî ne zî mi eşnawitibî. Bile mi nêzanaynî inawa yew qezaya Mêrdîn'î est a. Û festîval zî emser raya 18ini ko virazîyeno... Tû çî mi nêeşnawitibi derheqê ino festîvalî de zî. La zaf keyfê mi ame ke ez raştê afîşê festîvalî ameya. Rojo ke Tissilawen vejiyeno, rojê îne bi û semedê mi ra zaf mûsaît yew roj bi. Mi xo bi xo va, kerreyê bivarî ez gerek şêra ino konser... Çimkî ez inawa konser û çalakîyanê lokalan ra zaf hes kena. Her kes nêzano tehmê înan la inawa çalakîyê, zaf rafîne vîyarenî û qalablixê ke a gami ameyî a çalakî, zafanê qiymetê çalakî nêzanî. Rîyê ino ra meydan kê rê maneno. Mi zî texmîn kerd ke, ê ke yenî înan ra hema hema tû kes nêzano Tissilawen çî ya? Çikare ya? Rîyê ino ra mi zanaynî meydan ma rê maneno...
Rojê konserî, ez û di birayê xo ma şî qezaya Rişmil'î, cayê konserî... Ti mevaji konser, tam yew konserê dewletî yo. Konser beledîya organîze kerdo û semedo ke beledîya Akp destî de ya, kaymakam, esker ûsn pêro bûrokrasîyê qezayi weyra de hedre bi. Hûmara însanan zî zaf bî, beno ke pêro qeza weyra de hedre bî.
Ma yew di saeti vindertî, axrê ke Tissilawen vejîyayi... Tam vernîya sehneyî de ma pancas kesî yan bîyê yan çinê bîyê... Milleta binê dûrî ra ronişte bî û inawa temaşa kerdinî. Seke mi cor de zî va, zaf kêm însanan ina grubi şinasnaynî. Heta organîzasyonî ra yew mêrdim mi ra va, serekê beledîya zî ina grub nêzano, yew mêrdimo şinasî grubi eyar kerda... Semedo ke festîval ''Uluslararası''yo, beledîya vato ma tayê deyîrbazanê xerîban bîyari û wa inê sifetê festîvalê ma bêro ca...
Seran ra pey ma ko vajê, filan wextî de yew qezaya şeniki yê Mêrdîn'î de ma yew gruba afrîkayijî ra desert blues goştarit la ko tû kes bawer nêko... Axrê ke fitraf û vîdeoyê ma est î.
Semedê mi û birayanê mi ra, semedê ê ke ameyê ina grubi goştariti, yew vîrameyîşo zaf weş bi a şewi... Heyat, pêserbîyayîşê inawa vîrameyîşanê weşan ra vêşîr çîyo ke ?
