Notê Marok'î

 Rojbîyayîşê xo yê hîrisinî de mi çimanê xo yew bajarê namdarî de Qasablanqa de akerdî. Ino bajar, bajaranê Marok’î (bitirkî: fas) mîyani de tewr pîl û namdar bajaranî ra yew o. Bi nameyê ino bajarî de yew fîlm zî esto ke (Casablanca, 1942) ino bajarî de vêreno û bi wesîleya ino fîlmî, nameyê bajarê Qasablanqa dahîna vîş vila bîyo.

Raya ewilîn bi ke ez vejîyaybîya teberê welatî. Ez tekûtena şîya û weyra de zî tekûtena geyraya. Ez semedê tebere welatî ra bê tecrube bîya la zereyê mi de ters çinê bi, sereyê mi asan bi. Mi zaf tefûtal zî nêgirewt xo reyde, yew çenteyê piştî û makînaya mina fotografî… Çimkî mi ino geyrayîş sey yew tehtîl nêveynaynî, tene yew geyrayîş bi û mi xo zî yew turist ney yew geyrayox hesebnaynî. Geyrayox çîyo, turist çîyo?

Zereyê welatî de ez zafê cayan geyraybîya heta ewro û ewilî ra ke ez hem çekuya ‘’turîst’’î ra hem zî çîyo ke ina çekuyi îfade kena ra hes nêkena. Turîst, goreyê mi yew welat yew ca, peyê tewir tewir verçimikani ra veyneno. Beyntarê ay turist û ay cayî de yew perde esto ke kê ra nêaseno û turist, cayo ke geyreno ra sterîlîze yew şekil de geyreno. Hewna turîst, yew welati mîyani de zafanê cayanê turîstîkan ra û cayê ke semedê turîstani ra xemelîyayî û zaf pakî, geyreno. Mavajî eke yew turist bêro Îstanbul, şino Meydanê Sultanahmetî, Ayasofya ûsn cayan. Oxma ke goreyê mi mehnaya geyrayîşî, tene cayanê tarîxîyan u tûrîstîkan veynayîş nîyo, şarê ay welatî û heyatê inê şarî veynayîş, heta ke mûmkin bibo înan reyde têmîyankewtiş ûsn. Yanî gerek amancê geyrayîşî bi hawayê temamî derheqê ay welatî de derheqê şarê ay welatî de wayirê yew fikirî bîyayiş bibo. Tene geyrayîşê Meydanê Sultanahmet û Ayasofyayi reyde, kê nişnê derheqê Îstanbulî de û şarê Îstanbulî de wayirê fikirî bibê. Sultanahmet û Ayasofya reyde kê tene tarîxê Îstanbulî veynenî û derheqê tarîx û têwgeyrayîşê şarê verên yê Îstanbulî de wayirê fikiran benî. Eke kê wazenî derheqê Îstanbulo aktuelî de derheqê têwgeyrayîşê şarê Îstanbulî nikayîni de wayirê fikirê bibê kê gerek şîrê Emînonu de bigeyrî, Kadıköy’î de bigeyrî û bikewê heyatê îstanbulijan mîyan. Yewna hetê ina mesela est o ke, o zî turîstan ra hoka ewnîyayîşê şarê cayî yo. Mavajê şarê cayî yê Îstanbulî wexto ke yew turîstî ra ewnîyenî hema hema bi temamî inawa çîyan fikirîyenî: turîstê çimeyê pereyî yê, dewlemendî, ma ra cîya yê û ma ra nîyê. Turîstî zî şarê cayî ra xof kenî û xisusen eke inê turîstî awrupayij ê, yew hoka oryantalîstî ra inê şarî ra ewnîyenî. Yanî beyntarê turist û şarê cayîyê de tayê sîndorî estî û rîyê inê sîndoranî ra zafanê wirdî kinarî nişnî bikewî yew têkilîya xorîn.

Semedê inê sebeban ra ‘’mefhumê turîstî’’  mi rê dûr o û ez bawereya geyrayîşî, geyrayoxeyi kena. Ez Marokî de şeş roj ancax û îllehîm yew geyrayox hesibîyaynî. (bitirkî: gezgin, biîngilîzî: traveler) Vateyê pîlanê ma reyde ‘’geyrayoxê kuçeyan’’ J Ez bawer kena ke kê tene wexto ke sey yew geyrayoxî têwgeyrayî û yew cayî geyrayî, kê şinê bi mehnaya pêroyî de derheqê ay cayî de wayirê yew fikiro pêt bibê. Kê ancax inawa şinê helmê ay cayî weş biancî zereyê xo û ancax inawa kê şinê vajê mi heqê geyrayîşê filan welatî dayo. Mi ino fikiranî reyde Marok’î de şeş roj vîyarna. Ez Qazablanqa, Marakeş û Suvayr geyraya. Inê heme hîrênan ra Marakeş û Suvayr dahîna bajarê turîstîk ê, la Qazablanqa bi temamî yew bajarê şarê Marokî ya û mîyanê ino bajarî de heyatê şarê marokijan herikîyeno. Ez heme hîrê bajaran de zî bajarê verên(bitirkî: eski şehir, biîngilîzî: old town) yê inê bajaranî de geyraya zafanê. Marokî de semedê inê qismê bajarê verên yê bajaran ra çekuya ‘’Medîna’’ yena şuxulnayîş. Mavajî Medînaya Qazablanqa, Medînaya Marakeş ûsn. Marokî de her medîna zaf weş ewro resaya û nêxerepîyaya. Xisusen kuçeyanê Medînaya Qazablanqa zaf weş ba mi şîyê. Sûka ina Medîna de mi însanan reyde tereqna, fitrafê înan kaş kerd, yew cayî de yew mayina faytoni kewtibî erd, mi sey Nietzsche’yî xo vist milê a mayini û ma aye erd ra hewenayiJ Yewna cayî de di heb esnafê kewtibî yew dexwa mîyan, mi esnafanê bînan reyde dexwaya înan cîya kerdiJ Zatenî semedê şeklê riyê mi ra mi reyde ewilî tim erebkî qal kerdinî, badê mi fehm kerd ke semedo ke ez zaf şarê înan manaynî, vatinê qay ez zî yew marokayij a. Hesabê mi zî ameynî ina rewşi rê. Çimkî inawa ez rehet kewtinî înan mîyan û kes têkilê mi nêbînê, ez rehet rehet geyraynî înan mîyani de.

Dara Arganî

Marokî de yew çîya ke zaf mi ti ra hes kerd, ''dara arganî'' bî ke ina dari weyra de zaf namdar a. Marokayijî ina darî ra tewir tewir darûyan û çîyanê qozmetîkan virazenî.Hetê ekonomî ra zaf havila ina dari, marokayijan reseno. Rîyê inê xususan ra ina dari mîyanê şarê înan de zaf erjaye ya. Asayîşê ina dari zaf weş ba mi şi la yewna xususîyetê ina dari esto ke wexto ke ez pêhesîyaya dahîna zera mi kewti aye. Dara Argan'î pey destê  însanan yanî pey bezre ramitişî reyde nîna. A xo bi xo, xover yena erd ra.Ina xosereya aye zaf weş ba mi şî. 

Ino şeş roj mavajî zaf çîyê ecêbî nênawitî mi rê. Yan zî ez weyra ra sey sewbina yew mêrdimî nêageyraya. Zatenî qet inawa yew waştişê mi zî çinê bi. Inawa geyrayîşê eke asoyê(bitirkî: ufuk) yew mêrdimî abikerî bes o. Çîyo ke eşkera yew şekilî de da çimanê mi ro ino bi: dejî, qehrî, hêvîyî, waştişê, şayîyê, xeyalî, hesretî… inê tewir çîyê însanîyê, eke motamot nêbo zî her cayê dîna de zaf yewbinan manenî. Herhal kura de beno wa bibo erdê homayî ser de çîyê ke ma însanan de ortax î, inê tewir çîyê…

Yew Karkero Wendox Perseno

Nicolas Kotcherguine

O ke şaristanê Teb’ê hewtberî awan kerd kam o?

Kitabî tene nameyê qiralan nusenî.

Nêke qiralê ke kerreyan kirişenî?

Yewna zî Babîl estbi ke hertim rijîyaynî,

kam viraştbi Babîl her rayi?

Karkeranê banî kam keyeyê aye de roniştibî

Lîma’ya ke zereyê altunanî de asnaw kerdinî?

Ti vanê se bîyê dêskarî

wexto ke Bedenê Çîni qedîya?

 

Roma’ya qedrberzî de abîdeyê serkewtişî çande vîş ê!

Kamî yê gelo ê ke inê abîdeyî tîk kerdî?

Sezar zorê kaman berd ke qezenç kerd inê serkewtişan?

Çinê bi sarayan ra vêşîr sewbina cayê roniştişî

Bîzans'a berz û namdarî de?

 

Atlantîkî de, ay welatê estanekanî de zî,

wexto ke xeniqîyaynê însanî

behro zûrayoxî de yew nîmeyê şewi,

qîjaybî û meded waştibî koleyanê xo ra.

 

Hindîstan'i senî girewtibi Îskendero bêpurt?

Tekûtena girewtibi weyra?

Senî zorê galyayijan berdibi Sezar?

Ey bira yew werdpewj zî çinê bi ey het de?

Vanê Fîlîpo Îspanyayij bermayo

wexto ke pêro fîloyê ey awi ro şîyo.

Ey ra vêşîr kes nêbermayo?

Şerê Hewt Seranî Frederîko Diyinî qezenç kerdo?

Çinê bi ey ra vêşîr sewbina qezençkerdox?

 

Her rîpelê kitabanî de yew serkewtiş nuşteyo.

La o ke werdê serkewtişan pewto kam o?

Her gami de yew mêrdimo pîl vejîyayo orte.

la ê ke dayî kamî yê, pereyanê xerc bîyeyan?

 

Ha to rê yew keremate hedîseyî

Û yew keremate persî.

                Bertolt Brecht

Deyîra Mihê Naronî

Mih Naron pîranij o û tûcareya tişkan keno. Dormareyê se hebi tişkê ey est î. Zimistan beno û nişno ay tişkan miqat biko, nêweşî dekuwena tişkan. Tişkan gîno şono Erseki û venday Reşê Şînî û Emê Şînî dano. Wirdî birayê yewbinan î û mêrdimê ey î.

Înan ra vano “nê tişkî heme çîyê min î û nêweşî dekewta, ko bimrî, ma se bikê?” Reş û Em vanê “ma bigîrê şêrî Kelkomi”.

Tişkanê nêweşan benî Kelkom û venda dewijan danê, vanê “bêrî, tişkî ameyî rotiş, tişkî belaş î!” Dewijî nêzanê nêweşî dekewta tişkan û yenî pêro tişkan gînê. Badê tişkî tek tek mirenî û kuçeyanê Kelkomî pir leşa tişkan bena. Buyi dekuwena dewi ser.

Kelomijî zî ina mesela ser o na deyîri vata. 

Mi ina deyîri, Kelkomi ra Mehmed Dapîrî(Mehmet Kaplan) ra goştariti. Semedê vîdeoyê ina deyîri ra şima şinê ino lînk bitiknî: Lînk

 

Youtube de yewna vîdeoyê kehan esto ke dewa Kelkomi de kaşbîyo û Mehmed Dapîri, ino vîdeo de hewna ina deyîri vano. Ay vîdeo ino yo:

Vateyê Deyîri

Ay day leyro way day leyro

Way day leyro, Mih Naron o

 

Mih Naron tûcar tişkon^[1] o, Mih Naron tûcar tişkon o

Tişkon beno Erseki mono, tişkon beno Erseki mono

Venday Reş o Emî dono, venday Reş o Emî dono

Hadê ma şêrî Kelkomi mono, hadê ma şêrî Kelkomi mono

Hûs Fati Heji^[2] warê peron o, Hûs Fati Heji warê peron o

 

Ay day leyro way day leyro

Way day leyro, Mih Naron o

 

Tişkon donê Hûseyn Axay, tişkon donê Hûseyn Axay

Hûseyn Axa warê peron o

Nêweşnî kwena key’ tişkon o

Tişkon kaş kenî ziqaqon o

Buyi devista in kûçun o, buyi devista in kûçun o

Rar’ zîyari hokî mokî

Hej Mih tede kewto çokî, Hej Mih tede kewto çokî

Kê vonî qey beronê lokî^[3] yo, kê vonî qey beronê lokî yo

 

Day leyro, way day leyro

Way day leyro Mih Naron o

 

---

 

^[1]- tişkî: Bizê ke bizêkan ra xişnêr, bizan ra şenikêr î.

 

^[2]- Hûs Fati Hej: Hûseyn Axa. Yew kelkomijo zengîn bîyo.

 

^[3]- beronê lokî: Berono ke pesî mîyon de sermîn o, biquwwet û xişn o.

 

Yew Raştameyîş

 Sereyê aşma hezîranê 2025î bi. Beledîyeya Dîyarbekirî meydanê Şêx Seîdî de yew fuaranê kitaban viraştibi. Fuar, dormareyê yew hefte ramit. Nizdîyê peynîya fuarî de rojê yewşemeyî(tr. pazar) de mi zî yew lingi visti weyra. Weşanxaneyê Vateyî zî weyra de yew stand akerdbi. Ez tayê rew şîbîya û hema newe tek tûk standî ameybî akerdiş. Teştareyî ra pey mamoste Denîz Gûndiz ame û standê Vateyî zî akerd. Ez zî ey het de ronişta. Ma hîrê çar heb embazî bîyê weyra de. Tek tûk mêrdim ameynî şînê. Nizdîyê yew saeti ra pey mi dî o ame. Hîris, hîris panc serre asaynî. Qama ey zaf berz nêbî û kîloyê ey estbi. Ame xo da şinasnayîş û fesal ma het de ronişt. Yew zazayê Licêyi bi û yew qazayê Dîyarbekirî de malimeyi kerdinî. Teberî ra kê wexto ke ewnîyaynî  têwgeyrayîşî ey ra, kê vatinê tam yew tîpî malimî ey de est o. Fekê Licê de weş zazakî qal kerdinî  û wendiş û nuştişê zazakî newe destpê kerdbi.

Ma het ronişt û ca bi ca beşdarê terraqa ma bi. Mêrdimêko mûtewazi bi. Çand heb kitabî herînayî. Mi zî kitaba xo îmza kerdi û dayi ey. Qayilbi ke zazakî nuştiş û wendiş weş bander bibo. Inawa ma yew saeti ra vêşîr terreqna. Ez ey ra yew di çî persaya û tayê behsê xo kerd. Goreyê vatişanê ey, aîleyê ey zaf dîndar o û semedê ina dîndareyi ra wexto ke 23 serre bîyo, ey zewejnayo. Ino zewaj, zaf zerba ey nêbîyo û qayil nêbîyo.

Mîyanê terraqa ma de yew gami mesela ameyi dînî û ma pêrînan çand qalî kerdî dînî sero. Her kes fikirê xo vatinî. Beyntarê qalanê ma de mi dî yew vengo nizmî reyde va;

-          Ez zî kîlîse ra vejîyaya û ameya ewtîya. Ewro ayînê ma estbi.

Veng tene mi resa. Mi va qay henek keno. Ez ey ra persaya;

-          To va se?

Ey va;

-          Ez newe kîlîse ra vejîyaya û ameya ewtîya. Ez xirîstîyan a.

Inê vateyî ey ma pêrinan şaş kerd. Ma bala xo dayi ey sero. Ez ca de hewna ti ra persaya;

-          Ti senî xirîstîyan bîyê? To newe va, ma û pîyê ma zaf dindar ê. Hela ma rê meselaya xo vaji. Yew dewa Licê ra yew xirîstîyan senî vejîyeno?

Destpê kerd û sere ra meselaya xo ma rê inawa vat:

-          Ez hema tam nêameybîya xo ser, ma û pîyê mi ez zewejnaya. Ino zewaj de zera mi çinê bî. Cenîya mi yew cenîya xidar bî. Beyntarê mi û aîleyê mi de vinderti. Yew ca ra pey nêverda ma û pîyê mi bîrê keyeyê mi. Nêverdaynî ez zî şêra keyeyê înan. Ez aîleyê xo reyde pîs bîya. Cenîya mi zaf ameynî mi sero û ez behcnaynî. Hetê psîkolojî ra tayê problemî mi de vejîyayî. Ez mîyanê ino zewajê xo de pîli bîya. Yew ca ra pey mi destpê kerd û xo bi xo ez tayê çî persaya. Ez çêra kewta ino halî? Sebebê mi çî yo? Kam sebebe mi bîyo? Tewr peyen mi fehm kerd ke semedê dînê îslamî ra ez ino halî de ya. Çimkî rîyê ino dînî ra ez rew ameybîya zewejnayîş û ino zewaj zî ez arda ino halî. Wexto ke ez ina netîce resaya, edî roj bi roj ez îslamî ra dûr kewta. Tewr peyen zî mi dînê xo bedelna û ez bîya xirîstîyan. Aîleyê mi de zî tû kes hema nêzano. Cenîya mi zî nêzana. Mi ewro aye ra va, ez şona çarşi û ez vejeya keye ra. La ez semedê ayînê yewşemeyî(tr. pazar ayini) ra şîya kîlîse. Heta zewajê mi zî betal bîyo û mi cenîya xo veradaya, la xebera aya çin a. Çimkî mi dînê xo bedilnayo û mareyê mi zî betal bîyo.

Wexto ke ino cûmleyê xo yê peyenî kerd, yew peşmirîyayîşo mehnayin ame rîyê ey ra nişa. Ma tabî heyret mendî. Tewr zaf zî ez heyret menda. Mi dî embazanî ra yewî va;

-          Şima ra aseno, cenîya nêbeya, mêrdimî dînî ra zî vejena!

Ma tayê huyayî. La bala mi hema ey sero bî. Mezgê mi pirê persan bibi. Mi va;

-          Senî tû kes nêzano ti bîyê xirîstîyan?

Ageyra mi ra va;

-          Cayê karê mi de tayê mêrdimî bander bîyê. Ez mektebê xo de mûdir yardimcisî ya. Ca bi ca ez raştê mobîngî yena û ez pêhesîyena ke peyê mi de mi ra vanê gawir. La xemê mi de nîyo.

Hema her vateyê ey ez şaş kerdinî. Ma inawa yew saeti ra vêşîr terraqna û dima cenîya ey telefon kerd ey rê. Va, ez gerek warda şêra, gedeyî paveyê min ê. Warişt hêdî hêdî raymend.

 

(Semedê ino nuşteyî ra mi ey de qal kerd û ez bander bîya ke dewlet ey girewto açik. Sebebê ino muameleyî, o zî tam nêzano la goreyê vatişê ey, îhtîmalo pîl semedê dînî ey ra yo.)

Firingîya Nîsanî

Inê rojanê zimistanî de ez bander bîya hema hema her roj gerek arayîya mi de firingî biba. La semedo ke mewsîmê zimistanîyo, her tewir firingî de tehm çin o. Ez tim xo rê firingîya çerî (tr.çeri domates) herînena. Goreyê firingîyanê bînan, ino tewir firingîyan de dahîna tehm est o û gelek vayê zî.

Arayîya xo de key ez firingî biwera, yew vîrameyîşê mi yeno mi vîr û yew peşmiryayîş yeno nişeno rîyê mi ra… Ez hema da des serre bîya çinê bîya. Datzayê xo Ehmedî reyde ma dewarê xo berdibi yaban. Datzayanê mi ra tewr zaf ez Ehmedî reyde samîmî bîya. Tewr şenikeya mi ra heta seranê unîversîte de zî inawa dewam kerd. Ehmed, zafê vîrameyîşanê mi rê şade yo. Zereyê Ehmedî de nebaşeyi çinê bî caran û yew xeletîye nêkerdi mi rê. Ez hema zî ez zaf qîymet dana ey.

Aîleyê Ehmedî, ê seran de hetê ekonomîkî ra wayirê rewşa başî bî. Ê ma zatenî cî ko mi xo dîbi, rezîleyi bî. J  Pîyê Ehmedî yanî datê mi, tim xebetîyaynî û keyê înan de tewir tewir çîyê bînê ke keyeyanê ma bînan de qet inê tewir çîyê çinê bî. Mesela banyo de ‘’duş telefonî’’ tewr ewilî keyê înan de şuxulîya. Mehla de ma ê binê, taştî ra eskura reyde aw girewtinî xo sero ra kerdinî û pey sereyê xo şutinî. J

Ez zaf derg nêkera û ageyra vîrameyîşê xo…

Ay roj, yew rojê aşma nîsanî bi. Ez û Ehmed ma koyê Malmîsanî sero mangayanê xo çerenaynî. Beyntarê terraqi de mi dî Ehmed kelecanî reyde inawa va:

-          Dayza ti zonî bawî ma rê di kîloyî firingî girewtî. Key ma de firingî est î. Mi werdî zaf weş î.

Ez heyret mendbîya. Orteyê wesarî, aşma nîsanî de firingî? Ne wextê bostanî yo ne zî çî. Mi va;

-          Ney lila! Dayza ekilê jîn senîn o? Hela vaji mi ra! Weş î?

Ehmed va;

-          Eya eya dayza. Kê vonê qay ma bostonî ra çînayî. Dayî pey înon ma rê meleme zî viraşt.

Ey aşma nîsanî de firingî werdiş yew kinar, hema çimê mi înan rê nêgunabi. Yew meraq kewt zereyê mi. Mi ekile înan meraq kerd. Ey mi zatenî ewilî ra nefsê mi sist o. Senî bibînê wa bibo mi gerek xo ay firingîyan biresnaynî. Ez ageyraya mi Ehmedî ra va:

-          Dayza orteyê hili de wexto ke ma ageyrayî keye, ti şonê mi rê yew firingî anê? Mi zaf meraq kerdi willayi.

Ehmed datza ca de ageyra va;

-          Dayza ez dayî ra vona, eki day mi ez ona dona to.

Mi va;

-          Tamom dayza.

A gami ra pey heta ke ma ageyrayê keye, aqilê mi tim ay firingîyan de bi. Ma Ehmedî reyde zî tim qalê înan kerd. Rayîrê keyeyî de bile ma derheqê firingîyan de tereqnaynî…

Axrê ke peynî saet des ressa û ma ageyrayî keye. Mi Ehmedî ra va;

-          Dayza ti şo mi rê firingî bîyeri keye ra, mingaya to ez awdena.

Keyeyê ma û ey Ehmedînê têkişt o. Cêr de mi mangayî awdayanî û Ehmed vazda şi zereyê keyeyê xo. O zî qayil bi firingî bido mi, çimkî reaksîyonî mi meraq kerdinî. Semedê ino ra vazdayîşî reyde şi. Yew di daqqa ra pey ageyra ke yew firingîya şeniki ha destê ey de ya. Firingî mi rê derg kerd û va;

-          Ha to rê dayza.

Mi ewilî tayê firingî boyi kerdi û dima mi aye sey vergî gas kerdi… Seke ez peyberî ra vejîyaybîya. Tehmê aye zaf zaf weş bi û hema zî ay tehm ha fekê mi de yo.

Ay rojî ra pey gelek wext, mi datzayanê bînan rê ina mesela vat û pey payeyê xo kerd…

Ez ewro hamnanan vêşîr kam mewsîm de firingî biwera, ino vîrameyîş yeno mi vîr.