NOTÊ MÛŞ'Î

Çar serî û di aşmî ra pey vîst û newê ina aşma temmuzî de ez şaristana Mûş’î vejîyaya. Kê wexto ke xo dima ra ewnîyenî, kê vanê ino çar serî çandi lez vîyarto. La gama ke kê mîyanê ay wextî de yê, inawa nîno kê rê. Yew yew roj beno ke şewi kê rê nîna yan zî yew yew aşm, sey yew seri ramena. Ewro ez zî wexto ke xo dima ra ewnîyena, seke çar serî sey çar saetî vîyarto la yew kinara mi zî zana ke inawa nêbi. Ez ino nuşte de bikilmî behsê ino çar serî û şaristana Mûş’î kena, ca bi ca Dîyarbekir'î reyde têvernena.

Çar serî ra ver wexto ke belî bibi ke ez şona Mûş, fekê kamî biabîynê vatinê Mûş sey yew dewa, yew cehdeyê aye tene est o, zaf şenika filan bêvan… La 2022 de wexto ke ez ameya, ez ewnîyaya ke tam sey yew şaristana şenikî ya. Ne vîş ne zî kêm. Dewi filan nîya û yew cehdeyî ra zî îbaret nîya. Zatenî unîversîteya şaristani est a, wesîleya unîversîte zî cayê sosyali tayê nîyê. Seranê 2024-2025î de zî yew wareyê kafeyan awan bi Mûş’î de û pêro ciwanî destpê kerd weyra de pêser bînê. La qafeyanî de roniştişî ra daşt îmkanê sosyali zaf kêm bî. Mavajî eke to bivatinê ez embazanê xo reyde yew taxim biviraza û voleybol kaybikera, tene yew di wareyê(bitirkî:saha) estbî û înan zî eyar kerdiş zehmet bi. Rîyê inê sebeban ra zafanê mi keye de wext vîyarnaynî yan zî ez şînê embazan reyde kafeyanî de roniştinî.

Mûş’î de Pirdê Murad’î (bitirkî: murat köprüsü) estbi ke wareyanê sosyalbîyayîşî de tewr weş cayanî ra yewî bi. Pirdê Murad’î Çemê Murad’î sero bestîyaybi û yew pirdo tarîxî bi. Merkezê Mûş’î ra wesayîti reyde 15 daqqa dûrî bi. Mûş’î de cayo ke tewr zaf mi ti ra hes kerdinî ino pird bi. Pird bi xo rind bi la bê ey, dormareyê ey zî zaf weş virazîyabi. Dewleti çar hetî ino pirdî zaf weş viraştbi û xemelnabi. Her hetê ey cîya weş bî. Hîrê hetê ey semedê rayîrraşîyayîşî, yew hetê ey zî semedê pîknîkî ra virazîyabi. Dormareyê pirdî pir dar û ber bi û keske bi. Awka Çemê Murad’î zî tim vîş bî û pêt herikîyaynî. Hema hema peynîya her hefteyî de mi xo vistinî ino pirdî het. Eke yewî mi reyde bibînê ma pîknîk kerdinî eke yewî çinê bibînê zî ez şînê weyra de rayîrraşînê yan zî yew kinarî de roniştinî û kitab wendinî. Teberê şaristanî ra kam misafire mi biameynî mi berdinî ino pirdî ra geyrnaynî îllehîm. Wareyê nefes girewtişê mi û ey mûşijan, Pirdê Murad’î bi.  Behsê Mûş’î de cayo ke raya ewilîni ez behsê ey kena, tim Pirdê Murad’î yo. Heta goreyê mi Pirdê Murad’î û Çemê Murad’î, goreyê Pirdê Ongözlü û Çemê Dîcle’yi zaf dahîna rind ê. Mavajî dormareyê Pirdê Murad’î de yew di heb mekanî estê, werdê înan zî zaf weş o û vay nîyo. Îşxalo ke dormareyê Pirdê Ongözlü’yî de virazîyayo îcab nêkeno bile ez behsê ey bika… Yan ez şina vaja ke awka Çemê Murad'î zaf dahîna vîş a, pêt a û weş herikîna; la awka Çemê Dîcle'yi inawa nîya.

Yewna çîyê Mûş’î ke zaf keyfê mi ameynî, mewsîmê Mûş’î bî. Ina şaristanî de çar mewsimî zî hemt û halê xo de vêrenî. Yanî tû mewsîm kê eciz nêkeno. Ne zimistan sey zimistananê verênan derg û xidar vêreno ne zî hamnan germî ra kê bacîneno. Heta inê seranê peyenan de hamnanî yew hefte des roj tayê xidar vêrenî la goreyê germe Dîyarbekir’î, zaf sivik manenî kê rê. Mi ino hetê Mûş’î ra zî zaf hes kerdinî. Çimkî zimistano ke to vat, gerek vewri bivara û çand roj yew hefte ardî de bimana; hamnano ke to vat zî gerek goreyo ke ti bişinî asnaw bikerî germ bibo. Dîyarbekir'î de çand serî ra ver yew zimistano bêtim qedîyaynî la ma rîyê vewri nêveynanî û hamnanan zî di aşm betim ma pewjîyaynî…

Derheqê Mûş’î de tewr peyen ez wazena behsê însanê ina şaristani bikera. Ino qisimî de çîyanê ke ez behs kena, tene semedê însanê merkeze Mûş’î ra muteber ê. Semedo ke mi tene merkezê Mûş’î de emir kerd, ez însanê qezayanê Mûş’î ino behsî ra dûr tewşena.

Goreyê mi yew mehla yew muhît yan zî yew şaristani kişta çîyanê bînan de pey senînîya(bitirkî: kalite) esnafanê xo bena cayê emirkerdişî. Eke esnafê/esnafeya yew cayî hewl a, kê şinê vajê ke weyra de emir beno. Çimkî waştişo biqalîte, pêşkêşo biqalîte ano meydan(bitirkî: kaliteli talep kaliteli arzı doğurur.). Çi heyf ke Mûş, ino behsî de zaf tapamende û xirab yew şaristan o. Kê wexto ke yew loqanta de ronişenî, tabaxê servîsi hema hema vîye kê dînê. Yew marketi de yew manawî de esnaf rîyê kê ra nêewnîyeno. Kê vanê ke îhtîyacê esnafî pere çin o, tene keyfî ra ay gure keno. Bitaybeti eke kê sey Dîyarbekir yew welatî rê şêrî Mûş, rewşa esnafanî zaf ecêb yena kê rê. Çimkî Dîyarbekir'î de kê hema hema berê kam esnaf kuwenî, kê gîno sereyê xo sero neno. Ande qiymet dano kê. Mi bi xo zî yew wexto derg Pîran’i de esnafeyi kerdi û ez weş zana kê esnafeyi gerek senî biba. Derheqê esnafeyi de wareyê ma de yew vate zî esto. Mêrdimo ke fekê ey weş o û vateyanê weşan reyde însanan kaş keno xo, semedê ey ra vanê, ‘’fekê esnafê ey de esto’’ . Îşte se ra newayê esnafê Mûş’î de fekê esnafî çin o. Çîyo ecêb zî ne ê ne zî şarê Mûş’î inê halê înan ra eciz o. Zafanê sey mi însanê ke teberî ra ameyî ina şaristani, ino halê esnafanî ra eciz bînê.

Esnafeyi, semedê fehmkerdişê însanê Mûş’î ra tene yew paja ya. Ez ewtîya de semedê şinasynayîşê însanê Mûş’î ra qayila behsê yewna çî bikera. Mûş’i de sera mi diyini bî û ez yew roj semedê muayeneye erebaya xo şîbîya Tüvtürk. Weyra de mi yew lajeko mûşijî reyde teraqnaynî ke xebatkarê Tüvtürk’î bi. Lajek mi ra persa va, ti keyna ra ha Mûş’i de yê? Mi va, ez ino di serîyo ke Mûş’i de ya. Va, to însanê Mûş’i ra çi fehm kerd, to senî dîyê înan? Mi va, willayî ino di serî ez ha ewtîya de ya, mi hema însanê Mûş’î nêşinasnayno, mi hema mêrdimê ke ma eynî sazgehi de xebetîyenî bile nêşinasnaynî. Lajek ageyra mi ra va, ti vîst seri zî Mûş’i de vinderî, ti însanê Mûş’i nêşinasnanenî… Mi badê fehm kerd ke ino cumleyê ay lajekî însanê Mûş’î zaf weş terîf keno. Raşta zî însanê Mûş’î rengê xo belî nêkeno. Yew di mûşijî ke ma pîya eynî ca de xebetîyaynî, odeyê ma têkişt bî, hîrê çar serî ra pey mi înan şinasnayî. Seke şima zî zanê, însanê başî xo lez belî kenî û rengê xo lez eşkera kenî. Çimkî zere û teberê înan yew o. La çi heyf ke zafê însanê Mûş’î inawa nîyê… Heto bîn ra nizdîyê se ra des-pancês qismê însananê Mûş’i zî zaf zaf baş ê. Ande başî ke kê vanê qay milakete yê. Yanî orteyê mûşijan hema hema çin o, ekserîyetê înan baş nîyo û bawerî nêdeno kê; yew qismo sivik yê înan zî zaf baş o.

Wexto ke ez hema nêşîbîya Mûş’i mi vatinê qay semedo ke zaf nizdîyê Dîyarbekir’î ya û sîndordaşê ma ya, însanê aye zî sey însanê Dîyarbekir’î yo. La ino çar serî dima mi weş fehm kerd ke Mûş yew bajarê Serhedî ya û însanê aye zî tam însanê Serhedî yo. Heta kê şinê vajê ke Serhed, Mûş’î ra destpê keno. Mûş, kinarê başurî ra sîndordaşê xo Dîyarbekir’î ney, eynî mesafeyî de hetê vakurî ra sîndordaşê xo Erzirom’î manena. Şeklê çay werdişê însanan, şîveya tirkî û têwgeyrayîşê însanan ra anto Erzirom’î ser.

Tewr peyen ez wazena behsê rayîrê Mûş û Tetwan’î bikera. Ino rayîr, Deşta Mûş’î mîyani ra vêreno û reseno Tetwan. Zaf rayîrêko pastoral o. Ino çar serî mîyani de beno ke vîst rayî vêşîr ez şîya Tetwan. Her şîyayîşê mi de mi eynî tehm girewtinî ino rayîrî ra û ino rayîrî de rayîrraşîyayîşî ra… Şaîro namdar Turgut Uyar ino rayîrî rê bi nameyê ‘’Yokuş Yola’’ yew şîîra zaf weş nuşta û deyîrbaz Kasım Taşdoğan zî ina şîîri açarnaya kurdkî û vateyê aye kerdî beste, bi nameyê ‘’Rê’’ yew deyîri viraşta. Şîîr çande weş a, deyîri zî ande weş bîya. Ez key ino rayîri ra vîyarta mi ina deyîri goştarita. Ez ewtîya de lînkê şîîri, ewtîya de zî lînkê deyîri ronena ke şima înan ra îstîfade bikerî. 

Ez tim vana, yew şaristani û însanê aye, mîyanê a şaristani de yew wexto kafî emirkerdişî reyde ancax fehmbenî. Çîyê ke ino çar serî mi Mûş’î ra fehm kerdî, bi hawayê pêroyî inê yê. Tabî yew şaristani di rîpelan reyde daşinasnayîş mûmkin nîyo. Inê vateyanê xo yê kemaneyan reyde heta ke mi şina, tayê hetanê mûhîman ra mi behsê Mûş'î kerd. Semedo ke ez qayilba yew nuşteyo kilm bibo, ez kilm birnena.

Wendoxê mine erjayeyî! Eke rayîrê şima kewt Mûş, Muş Kebap Salonu de kebabi biwerî yan zî Paçacı Bilal’î de kelpaçe. Badê Pirdê Muradî bigeyrî. Dima zî vejîyê.

Hewna zî rayîrê Mûş û Tetwan’i, Çemê Muradî û dewa kehan yê armenîyan Gelîyê Gozan, ko zaf bikewî vîrê mi…