Notê Marok'î

 Rojbîyayîşê xo yê hîrisinî de mi çimanê xo yew bajarê namdarî de Qasablanqa de akerdî. Ino bajar, bajaranê Marok’î (bitirkî: fas) mîyani de tewr pîl û namdar bajaranî ra yew o. Bi nameyê ino bajarî de yew fîlm zî esto ke (Casablanca, 1942) ino bajarî de vêreno û bi wesîleya ino fîlmî, nameyê bajarê Qasablanqa dahîna vîş vila bîyo.

Raya ewilîn bi ke ez vejîyaybîya teberê welatî. Ez tekûtena şîya û weyra de zî tekûtena geyraya. Ez semedê tebere welatî ra bê tecrube bîya la zereyê mi de ters çinê bi, sereyê mi asan bi. Mi zaf tefûtal zî nêgirewt xo reyde, yew çenteyê piştî û makînaya mina fotografî… Çimkî mi ino geyrayîş sey yew tehtîl nêveynaynî, tene yew geyrayîş bi û mi xo zî yew turist ney yew geyrayox hesebnaynî. Geyrayox çîyo, turist çîyo?

Zereyê welatî de ez zafê cayan geyraybîya heta ewro û ewilî ra ke ez hem çekuya ‘’turîst’’î ra hem zî çîyo ke ina çekuyi îfade kena ra hes nêkena. Turîst, goreyê mi yew welat yew ca, peyê tewir tewir verçimikani ra veyneno. Beyntarê ay turist û ay cayî de yew perde esto ke kê ra nêaseno û turist, cayo ke geyreno ra sterîlîze yew şekil de geyreno. Hewna turîst, yew welati mîyani de zafanê cayanê turîstîkan ra û cayê ke semedê turîstani ra xemelîyayî û zaf pakî, geyreno. Mavajî eke yew turist bêro Îstanbul, şino Meydanê Sultanahmetî, Ayasofya ûsn cayan. Oxma ke goreyê mi mehnaya geyrayîşî, tene cayanê tarîxîyan u tûrîstîkan veynayîş nîyo, şarê ay welatî û heyatê inê şarî veynayîş, heta ke mûmkin bibo înan reyde têmîyankewtiş ûsn. Yanî gerek amancê geyrayîşî bi hawayê temamî derheqê ay welatî de derheqê şarê ay welatî de wayirê yew fikirî bîyayiş bibo. Tene geyrayîşê Meydanê Sultanahmet û Ayasofyayi reyde, kê nişnê derheqê Îstanbulî de û şarê Îstanbulî de wayirê fikirî bibê. Sultanahmet û Ayasofya reyde kê tene tarîxê Îstanbulî veynenî û derheqê tarîx û têwgeyrayîşê şarê verên yê Îstanbulî de wayirê fikiran benî. Eke kê wazenî derheqê Îstanbulo aktuelî de derheqê têwgeyrayîşê şarê Îstanbulî nikayîni de wayirê fikirê bibê kê gerek şîrê Emînonu de bigeyrî, Kadıköy’î de bigeyrî û bikewê heyatê îstanbulijan mîyan. Yewna hetê ina mesela est o ke, o zî turîstan ra hoka ewnîyayîşê şarê cayî yo. Mavajê şarê cayî yê Îstanbulî wexto ke yew turîstî ra ewnîyenî hema hema bi temamî inawa çîyan fikirîyenî: turîstê çimeyê pereyî yê, dewlemendî, ma ra cîya yê û ma ra nîyê. Turîstî zî şarê cayî ra xof kenî û xisusen eke inê turîstî awrupayij ê, yew hoka oryantalîstî ra inê şarî ra ewnîyenî. Yanî beyntarê turist û şarê cayîyê de tayê sîndorî estî û rîyê inê sîndoranî ra zafanê wirdî kinarî nişnî bikewî yew têkilîya xorîn.

Semedê inê sebeban ra ‘’mefhumê turîstî’’  mi rê dûr o û ez bawereya geyrayîşî, geyrayoxeyi kena. Ez Marokî de şeş roj ancax û îllehîm yew geyrayox hesibîyaynî. (bitirkî: gezgin, biîngilîzî: traveler) Vateyê pîlanê ma reyde ‘’geyrayoxê kuçeyan’’ J Ez bawer kena ke kê tene wexto ke sey yew geyrayoxî têwgeyrayî û yew cayî geyrayî, kê şinê bi mehnaya pêroyî de derheqê ay cayî de wayirê yew fikiro pêt bibê. Kê ancax inawa şinê helmê ay cayî weş biancî zereyê xo û ancax inawa kê şinê vajê mi heqê geyrayîşê filan welatî dayo. Mi ino fikiranî reyde Marok’î de şeş roj vîyarna. Ez Qazablanqa, Marakeş û Suvayr geyraya. Inê heme hîrênan ra Marakeş û Suvayr dahîna bajarê turîstîk ê, la Qazablanqa bi temamî yew bajarê şarê Marokî ya û mîyanê ino bajarî de heyatê şarê marokijan herikîyeno. Ez heme hîrê bajaran de zî bajarê verên(bitirkî: eski şehir, biîngilîzî: old town) yê inê bajaranî de geyraya zafanê. Marokî de semedê inê qismê bajarê verên yê bajaran ra çekuya ‘’Medîna’’ yena şuxulnayîş. Mavajî Medînaya Qazablanqa, Medînaya Marakeş ûsn. Marokî de her medîna zaf weş ewro resaya û nêxerepîyaya. Xisusen kuçeyanê Medînaya Qazablanqa zaf weş ba mi şîyê. Sûka ina Medîna de mi însanan reyde tereqna, fitrafê înan kaş kerd, yew cayî de yew mayina faytoni kewtibî erd, mi sey Nietzsche’yî xo vist milê a mayini û ma aye erd ra hewenayiJ Yewna cayî de di heb esnafê kewtibî yew dexwa mîyan, mi esnafanê bînan reyde dexwaya înan cîya kerdiJ Zatenî semedê şeklê riyê mi ra mi reyde ewilî tim erebkî qal kerdinî, badê mi fehm kerd ke semedo ke ez zaf şarê înan manaynî, vatinê qay ez zî yew marokayij a. Hesabê mi zî ameynî ina rewşi rê. Çimkî inawa ez rehet kewtinî înan mîyan û kes têkilê mi nêbînê, ez rehet rehet geyraynî înan mîyani de.

Dara Arganî

Marokî de yew çîya ke zaf mi ti ra hes kerd, ''dara arganî'' bî ke ina dari weyra de zaf namdar a. Marokayijî ina darî ra tewir tewir darûyan û çîyanê qozmetîkan virazenî.Hetê ekonomî ra zaf havila ina dari, marokayijan reseno. Rîyê inê xususan ra ina dari mîyanê şarê înan de zaf erjaye ya. Asayîşê ina dari zaf weş ba mi şi la yewna xususîyetê ina dari esto ke wexto ke ez pêhesîyaya dahîna zera mi kewti aye. Dara Argan'î pey destê  însanan yanî pey bezre ramitişî reyde nîna. A xo bi xo, xover yena erd ra.Ina xosereya aye zaf weş ba mi şî. 

Ino şeş roj mavajî zaf çîyê ecêbî nênawitî mi rê. Yan zî ez weyra ra sey sewbina yew mêrdimî nêageyraya. Zatenî qet inawa yew waştişê mi zî çinê bi. Inawa geyrayîşê eke asoyê(bitirkî: ufuk) yew mêrdimî abikerî bes o. Çîyo ke eşkera yew şekilî de da çimanê mi ro ino bi: dejî, qehrî, hêvîyî, waştişê, şayîyê, xeyalî, hesretî… inê tewir çîyê însanîyê, eke motamot nêbo zî her cayê dîna de zaf yewbinan manenî. Herhal kura de beno wa bibo erdê homayî ser de çîyê ke ma însanan de ortax î, inê tewir çîyê…