Gomgashteî Dar Aragh Sero

 

Mîrza û Hanare, 23 sere ra ver cêrabîyê. Hanare, cinîya eyê ya verên a.  Mîrza, Rojhilatê Kurdistanî de aîleyê xo reyde ciwîyeno. Hanare zî Başurê Kurdistanî de. Ay demê de Şerê Korfezê Ewilîn pêro bandora xo reyde dewom keno. Seddam pêro quwwetanê xo reyde kurdanê başurî reyde zî şer keno. Her gu roj înan qetlîaman ra vîyarneno û pê kîmyasal qetl keno. Kurdê ke şerê Seddam'î ra remenê, zafanê vera xo tadenî Rojhilatê Kurdistanî. Hanare zî orteyê ino şerî de manena. A game xeber raykena Mîrza ke, bêro ya biveyno. Mîrza zî senî ke ina xeber gêno, lajanê xo Udeh û Barat reyde keweno rayiran. 

Hîkayeya fîlmê ma, ina raywanîya Mîrza, Udeh û Baratî ra awan bena.

Eke ma ino fîlm goreyê termînolojîyê sînema dekê yew pol, kê şinê vajê ke fîlmê raywanî(Yol fîlmî) yo. Ina raywanî de Mîrza, Udeh û Barat, raştê tewir tewir serebûtan yenî. Raywanî, qet goreyê plananê înan nêşina. Heme hîrê raywanê, ge xemgîn benê ge keyfweş. Temaşekar zî înan reyde ge ge bihuyo zî zafanê xemgîn beno. 

Demê Keseyanê Serxoşî dima  Gomgashteî Dar Aragh, fîlmê metraj dergo diyin yê Bahman Ghobadî yo. Temaşekarê ke fîlmografî û sînemaya ey ra xeberdarî, ino fîlmê ey de zî çîyanê xaman nêveyvenî. Fîlmanê bînan yê ey ra tewr ferqêko pîl yê ino fîlmî, sey fîlmo raywanî kaşbîyayişî yo. Bê ino xisus mîzansen, sînematografî û mûnitişê fîlmî de terzê Ghobadî dewom keno.

Sehneyo ewilîn yê fîlmî ra heta peynî Ghobadî, raywanîya hîrê heb raywanan reyde cuya kurdan ano çimanê ma ver. Kurdê ke orteyê şerî de mendî û şer, heme hawa bandora xo înan sero ronaya... Tayê sehneyê fîlmî de seke jîlet govdeyê kê ra biancîyo, wîna temaşekar sero tesîr kenê. Her gu duraxa raywananê ma de tewir tewir maxdurê şerê Seddamî yenê vera înan. Ê bi xo zî zatenî maxdurê inê şerî.

Demê Keseyanê Serxoşî reyde ino fîlm de Ghobadî hêdî hêdî terzê xo virazeno. Kaybazê amatorî, cinîkê û mûzîk reyde têkilîya înan, mûzîk sey yew metafor şuxulnayiş, sîndorê grî, şer ûsn.

Ghobadî, cûya kurdan sey fîlmanê xo yê bînan, ino fîlmê xo de zî sey lîlik ano çimanê temaşekar ver. Cuya kurdan, dejê înan û inê dejan reyde xoverrodayişê înan hetê temaşekaran ra yenê şinasnayiş. Ino zî pê hîkayeyêka ecîb keno rejîsor. Yanî ina hîkaye komelê kurdan mîyan de zaf hîkayeyêka normal nîya.  Merdimêko extîyar, semedê cinîya xo ya verêni, lajanê xo yê pîl û temaman reyde keweno rayiran. Cuya reel yê kurdan de raştê wîna yew hîkaye ameyîş, hela hela o wext de, zehmet o. Ino xisus fîlm de zî yeno vera ma. Lajê Mîrzayî Udeh, wayirê 7 cinîyano û ina raywanî de nîyet keno ke hewna bizewejîyo. Labelê pîyê ey Mîrza, semedê cinîya xo ya verên keweno rayiran û çî zehmetan anceno! Udeh, raştîya kurdan dahîna weş temsîl keno. Mîrza, dahîna ûtopîk vindeno kurdan rê. Çimkî orteyê raywanî de eşnaweno ke Hanare tene nîya, merdeyê ya Seyîd zî ya reydo, hewna zî raywanî rê dewom keno. Heta Seyîd embazê eyê verên o û Hanare, Seyîd tercîhê ey kerdo!

Qerekterê Mîrza, inê sebeban ra qerekterêko berz o. Dahîna mehna reyde dekerde yo. Yew hedefa ey esta û tû engel nişno vera ey de vindero. O bitemamî konsantreyê hedefê xo yo. Feket wexto ke hedefa xo reseno, kê fehm kenî ke çîyo ke mûhîm o, resayişî hedef nîyo; raywanî bi xo ya. Semedo ke ma û Mîrza rîyê Hanare nêveynenî, kê şinê vajê ke Hanare sey yew metafor Kurdistan zî temsîl kena. Ghobadî bi xo zî yew teraqa ino fîlmî de vano, Hanare Kurdistan temsîl kena.

Fîlm de di sehneyê xisûsen bala mi anti. Raywanê ma cayêk de semedê Molla Ghaderî ra mecbur manenî û şinê yew dewe de veyve de deyiran vanê. Tîya de lajê Mîrzayî Barat yew veng eşnaweno. Cinîkêk deyir vana yew ban sero. Aşiqê inê vengî beno. Barat nêeşkeno rîyê ya biveyno. Cinîke reyde qal keno û teklîfê zewajî keno ya rê. Cinîke vana, ez tek yew şertî reyde qebul kena: Ti gerek biverdî ke ez deyiran vaja. Barat vano, ti ancax mi rê şina bivaja, eşkera deyir vatişê cinîyan heram o. O ke wîna vano, cinîya vengrindek vîndi bena şina. Barat ya dima penc xo ra beno la veng a. Badê ma bander benî ke Hanare, semedo ke Mîrza nêverdayo yê reyde pîya deyiran vaja, yê terk kerdo û Seyîd reyde zewejîyaya. 

Yewna sahne de raywanê ma mamoste Muhammed reyde kewenê têkilî. Wendekaranê ey reyde şinê kampa înan. Weyra de Udeh qefleyê ay gedeyan reyde deyiran vano, gedeyan ra di hebî Udeh reyde deyir vanê û ê binî çepikan kuwenî. Wexto ke karê raywanan ma ino kampî de qedîyeno û wextê şîyayiş yeno, Barat û Udeh şinê odeyê gedeyanê kê tede rakuwenî. Zirna û erbaneya xo gênî sereyê ê wirdî gedeyê ke Udeh reyde deyir vatinî, hete de ronenî û kewenî rayir şinî. 

Fîlm de inê wirdî sehneyê xisusen weş ba mi şîyê. 

Tewr peynîyê fîlmî de Mîrza tayê cinîyan reyde Seyîd defn keno. Wexto ke cenaza benî goristan zî qefleyê cinîyan reyde benî. Mîrza vêşîr tû camêrd çino înan mîyani de. Ina rewşe mi rê zaf şinasî ameyi. Kurdan mîyani de ewîlna nat zafê rewşê bîyê ke camêrd çinê bîyo meytan defin bikê. Şer, inê rewşan mîyani de tewr sebebêko pîl o. Şerê ke kurdan sero ronîyenî yan zî şerê ke kurdê kaş kenî xo mîyan. Goristana dewa ma de yew tirbe de di camêrdê est î. Wextê Şerê Ewilîn yê Dîna de dewe de camêrd nêmendo û cinîkan semedo ke nişnayo di heb tirbe bikenî, yew tirbe kenaya û meyîtê dekerdî. Mi wexto ke peynîya fîlmî de ino sehne dî, dîrekt a tirbe ameyî mi vîr. Wesfeyê cinîyê kurdan ra yewî zî meyit definkerdiş o.

Yew parantez zî ma kaybazan rê abikerî. Goreyo ke mi înternet de wend, pêro kaybazê amator ê. Normal şar ê. Labelê fîlm de zafê kaybazan performansêko xeylêk serkewte ardo meydan. Xisusen Udeh zaf bala kê anceno.

Kinarêk ra ma kemanêyanê fîlmî ra zî behs nêkî nêbeno. Fîlm de çîyo ke tewr zaf mi eciz ke, şuxulnayişê kamera bi. Rejîsorîya dîmenan, ino fîlm de kemane mend. Kamera zafê ca de bêfesal zoom kerdinî. Yan zî cayo ke gerek zoom bikerdinî, nêkerdinî. Heto bîn ra fîlm de heqê mûzîk zî nêameyo dayîş. Yanî sey yew wasitaya fîlmî weş nêşuxulîyayo. Oxma ke kurdê hetê mûzîkî ra xeylêk serkewte yê û cuya înan mûzîk reyde têmîyan de ya.

Tewr peynî de îcab keno ez vaja ke Gomgashteî Dar Aragh, pêro kemaneyanê xo reyde fîlmêko serkewte bîyo. Ina serkewteyî de tewr para pîli, hîkayeya fîlmî rê kewena. Ghobadî, hîkayeya fîlmî xo reyde temaşekar dekeno zereyê fîlmî. Çande ca bi ca giran bibo zî bi mehnaya pêroyî de hîkaye, herikîyaye ramena. Ino zî hîşê temaşekar her game ganî tewşeno. 

 Gomgashteî Dar Aragh, fîlmografîyê Ghobadî de çande zaf nêameyo şinasnayiş zî, sînemaya kurdî de sey tuxlayêk cayê xo girewto rewna. Sînemaya ma ya şeniki de ino fîlm zî îcab keno ke bêro temaşe kerdiş. Eke şima zî hema temaşe nêkerdo, miheqqeq bikerî. 

KOMELA BANANÊ GEWRAN

Çand wext ra ver mi binameyê ''Ban-Xewş-Axur'' nuşteyêk nuştbi. Xeylêk şîrove ameyê ino nuşteyê mi rê. Çi pozîtîf çi negatîf pêro şîroveyê keyfê mi ardbi. Dahîna ver tû nuşteyê mi sero wîna şîroveyê nêgirewtbi mi. Sebebê inê şîroveyan goreyê mi oyo ke mîmarîyê ma kurdan sero kêm kêm nuşteyê yenî nuştiş û kêm kêm ino ware de kes fikirîyeno/a. Ay nuşte ra dima xeylêk wext vîyart. Ino nuşte de ez yew babeta ke rewna aqilê mi de ya, sero nusena. Babeta inê nuşteyê zî tayê hetan ra mîmarî sero. Hetta hema hema bitemamî mîmarî sero.

Seke şima sernuşte ra fehm kerdo, hewna ez bananê ma sero vindena.

Sere de ez  hewna sey nuşteyê  ''Ban-Xewş-Axur'' î, wazena vateyê Mîmaro namdar Frank Lloyd Wrîghtî ra behs bika.  Frank Lloyd Wrîght vano ke, ''Maya hunerî mîmarî yo. Eke ma wayirê yew mîmarî nîyê, rûhê medenîyetê ma zî çin o.''

Wa ino vate bibo besmeleya ma. Ino vate, îcab keno ke ma rê bibo sey goşareyêk. Çimkî sey polanê bînanê hunerî, mîmarî zî nasnameyê komelê xo dano şinasnayiş. Her gu medenîyeto modern, goreyê xo wayirê yew fikrê mîmarî yo. Ino medenîyet kam ca de bandora xo birono, miheqqeq weyra de mîmarîyê ey ra zî nimuneyê yenê meydan. Tîya de dîrekt bajara Qers yeno mi vîr. Seke wendoxê zî zanî Qers, beyntarê seserra 20 û 19 de 40 sere binê hûkmê rusan de mendo. Rîyê ino ra ewro Qers de mîmarîyê rusî ra, yanî mîmarîyê baltikî ra xeylêk nimuneyê est î. Tene çewres sere bes keno ke yew komel, fikirê mîmarîyê xo yew bajar sero birono.

Ino nimune, ehemîyetê mîmarî rê nimuneyo sivikan ra yew o. Nika ma kurdê zî gerek wayirê fikrê mîmarî bibê. Kalikanê ma seseran ra ver goreyê xo wayirê yew fikir bîyê. Çi dewlemend çi feqîr beno, bananê xo goreyê yew fikir viraştî û xemilnayî. Mavajî viraştişê paja goreyê yew usil bînê. Viraştişê beran yan zî viraştişê hewşî. Feqet yew çî est bi ke tarîxo verên de mîmarîyê ma de cayê ci çinê bi. Ez ino nuşte de ey sero vindena ke ino çî, boyekerdişê teberê bananî bi. 

Seke şima zî zanê teberê bananê ma yê verênan de boye çinê bi. Boyekerdişê înan yew edet nêbi. Zereyê banan pê şitawi reng girewtinî. Ina şitawe sey badana, here sawîyaynî û rengê here sipî kerdinî. Labelê teberê banan her tim dîso ziwa tene bi. Ne hera sûri ne zî hera sipî nêsawîyaynî. Wextî reyde inê dîsê herinî ma dima mendî. Wextê înan qedîya. Dîsê ma edî tuxla ra pîrketi ra virazîyenî û pê çîmento suwax benî. Hem hetê zerî ra hem zî hetê teberî ra. Zerî ra siwax û boya hema hema heme bananê de beno. Labelê teberî bananê ma ge bê suwax ge zî bê boya yî... Yew dewa kurdan de ewro eke 150 heb banê estî, tira rehet 130 heb bêboye yî. Suwax esto labelê boye çin o. Welat bîyo welatê bananê gewran!

Kê inê banan ra ewnîyenî, zereyê kê sik û serd beno. Hewesê kê şikîyeno. Kê vanê qay zereyê înan de însan nêciwîyeno. Eke esto zî zereyê ê mêrdimî û rengê ê banî seyyewbinî yo.  Ino zaf eşkera yo.

Ge ge ez vana werekna welatê de çand heb hûnermendê grafîtî bibînê û bidekewtinî dewanê ma, seraser dîsanê bananê ma grafîtî bikerdinî. Inê banan de rengê gewrî ra daşt heme reng dahîna weş vindeno çimkî.

Sebebê ina rewşa ma zî qet maddî nîyo. Kê ewnîyenî, mêrik di qat ban viraşto. Paceyê, berê, hewşê ban zereyê ci ûsn. heme çî zaf weş o. Tû masraf ra nêperrayo. Labelê teberê banê ey suwaxî reyde vinderteyo. Hetta montalama zî kerdo labelê boye çin o. Ino sero ez fikirîyaya û çand sebebê ameyê aqilê mi. Ez înan cêr de îzah bika.

Sebebo yewin: Nefes

Însanê ma semedo ke zafanê bisilman î, bawerîya nefesî zî înan de esta. Semedê ino ra qayil nîyê teberê banê înan rengîn bibo. Xo hete de vanê der û cîranê beno ke banê ma ra biewnîyê û ma nefes bikerî. Zirar ma bireso. 

Ma tîya de sey înan bifikirîyê. Eke nefes esto, pê ban boyenêkerdiş dûr nêkeweno. Çimkî mavajî to bano di qinat viraşto. Beno ke yew erebaya to esta fekê berê to de. Eke ti dewlemendê yan zî debara to bena, ti se bikerî belî yo zatenî. Yanî eke ti nefes benî, ko ti îllehîm bibê.

Sebebo diyin: Wayirê Hîşî Nêbîyayiş

Mi cor de zî va, kalikanê ma ewîl ra nat teberê banan boye nêkerdo. Tarîxê ewillîn ra wîna yew edet çînê bîyo ma mîyane de. Mavajî ino 30-40 sere ra ver belkî dewanê kurdan de tû bano boyerkerde çinê bi. Çimkî hema hema pêro banî, here û kerre ra virazîyaybî. Ino edet dewrê modern reyde rojawanî ra ameyo komelî ma mîyan.  Semedê ino ra însanê ma rew rew adapteyê ban boyekerdiş nêbeno. Mêrik heta ciwaneya xo bano herin de pîl bîyo û wexto ke zewicîyayo, şîyo bano çîmentoyin. Wîna yew mêrdim, mûmkino ke qiymet nêdo teberê banê xo. Mûmkino ke boye xemê ey de nêbo. Hîşê ey de bano herîno verên û yê nikayîn eynî yê. Amancê banî yew setar bîyayişo goreyê ey. Wîna mêrdimê, banan de çîyê estetîkan dima nêkewenî. Fikirê înan gore ban=setare. Banê înan wa înan mehfize bikero, eybê înan bilimno bes o.

Ino hîş, hîşê dewranê qedîmî yo. Hîşo zaf tapamende yo. Seke şima ra zî aseno mesela tim eynî ca ra bestîna tewr peynî de. Nezaneyi.

Banderbîyayiş(alişkanlik), qereqter û hîş sero bandora inê banderbîyayişî. Eke  ay hîş yew perwerde zî nêdi, pereyan ser kay bikero û wayirê vîlla zî bibo, bêboye bîyayişê teberê vîllaya ey, xemê ey de nêbeno. 

Çareserîya ino xisus zî helbet perwerde yo.  

Tîya de ez yew parantez akera. Par hamnan ez şîya Dêrsim. Gelek geyraya Dêrsim de. Ez rehet eşkena vaja ke ina babete de rewşa Dêrsimî, gerek sey ders ma pêro kurdan rê bêro dayiş. Yaz yabanê homayî de eke yew ban esto, sey yew veyveke xemîlnaye yo. Kê qayilê bananê înan ra biewnîyê. Keyfê kê yeno, cîfê kê veredîyeno. Hetta ca bi ca ande ke banê weş ameyê viraştiş û boyekerdiş, kê vanê qay kê ha yew qezaya Stockholm de yî.

Heto bîn ra ez behsê Gêl zî nêka nêbeno. Qezaya Gêl de, ino yew sere ra ver beledîye destpê kerd tek bi tek bananê Gêli rengo sipî reyde boye kerdi. Yew projeyo turîstîk xo rê amanç kerd û wîna yew îcraat viraşt. Kê verê Dîyarbekirî ra wexto ke ameynî Pîran, vîrajê Gêl de gama ke kê Gêl veynaynî  sey normal, sik û serd yew qezaya kurdan kê ra asaynî. Labelê wesîleya ino proje, kê nika wexto ke ay vîraj ra tadîyenî û Gêl veynenî, nefesê kê veredîyeno. Keyfê kê yeno. Gêl bîya sey Bodrum, sey Mîlas. Sey ê qezayan asena kê ra. Kê qayilê temaşeyê ina qezaya ma bikerî. 

Mavajî wîna yew proje çêra Pîran de zî nêvirazîyo? Seraser cêr ra heta eyniyê corin, dikan û keyeyan boye kerdiş, Pîran zî keno sey çîçek. Yan zî sewbina qezayê kurdan.

Wexto ke kê wîna çîyê estetîkî dîyê, zereyê kê rehet beno. Sereyê kê asan beno. Govdeyê kê nemir beno. Çimkî orte de yew seruberî est a. Hîşê ma însanan seruberî ra hes keno, bêseruberî ra ney.

Sebebo Hîrêyin: Wayirê Şayî Nêbîyayiş

Mi cayêk de wendibi yew nuşte. Vatinî, komelanê rojhelato mîyanin de çêra cinî û camêrd zafanê kincanê reng sîyayan xoradanî? Yan reng sîya yan zî rengo ke anceno sîya ra kincan xoradanî. Ino persêko xorîn o. Babeta ma ino pers nîyo labelê cewabê inê persî, sebebê ma yê hîrêyin o.

Însanê ma, şayî ra zaf dûrî yê. Sebebê ino zaf ê. Feqîreyi, belengazeyi, şer, nêweşî ûsn. Ina dewlete de ciwîyayiş, tik û tene bêşayî bîyayiş rê beso zaten. Peynî peyen de ande ke şayî cuya însanê ma de kemîyaya, edî zaf huyayiş yahut tim keyfweş bîyayiş sey yew eyb hesibîyeno. Eke pîlê ma, ma ra tim vanê kêm bihuyê û tim cîddî bibê, ino bîlasebep nîyo. Welhasil zereyê însananê ma, rengê zereyê înan dayo kincano înan ro. Dayo vengê înan ro. Dayo rengê rîyê înan ro û rengê bananê înan ro. Gewreya banê xo ra ewnîyenî û xo veynenî.

PEYEN

Ina babete de, çîyê ke ez vaja hema zaf ê. Boye nêkerdiş, tene yew şaxa ina mesela ya. Dahîne ver ez nuşteyê  ''Ban-Xewş-Axur''  de yewna şaxi sero vinderti bîya. Ino nuşte de zî mi waşt ke ez behsê gewreya bananê ma bika.

Yew xerîb, yew turîst mîyanê dewanê ma ra vêro, ko vajo ne dewe de ne zî însanan de ruh çin o. Seke merdimê, bêgan î. Banê, teberkerde yî. 

Mîmarî, tayê çî nîyo. Estetîk tayê çî nîyo. Hem têbestişê govdeyê ma hem zî yê bananê ma gerek modern bibo. 

Heredot kitaba xo de vano; Medê, ande ke estetîkî de aver şî bi ke edî camêrdanê înan zî destpê kerdibi û rîyê xo makyaj kerdinî. 2600 sere ra ver bawkalanê ma rîyê xo boye kerdinî, ma 2600 sere dima nişnê bananê xo boye bikerî. Gerek kê bizanî ke eslê kê cisê kê kura ra yo. Kê kam qewmê dima mendî? Gerek kê herindanê kam qewmî taqîp bikerî?

Helbet sebebê ina rewşa ma humaritiş reyde nêqedîyenî. Labelê wext wextê verên nîyo. Eke ma şinê bano di qat virazî, ma şinê zereyê ay banî testemam bixemelnî, ma gerek bişinê di sitil boye bigirî û teberê ey zî boye bikerî. 

Mevinderî, şima zî di sitil boye bigirî û bananê xo boye bikerî!

DIRIKA MEXMELSIPÎYAN

Mexmelsipî, komelê ma de namekerdişê weşan ra yew o. Ina çekuye, herinda cinîyan de yena şuxulnayiş. Cinîyan îfade kena. Labelê tene herinda cinîyan, herinda keynekan ra ney. Çimkî seke şima zî zanê mexmele, hetê cinîyanê zewijnayan ra yena şuxulnayiş. Keynekê, mexmele xoserranêadanî.  Xoserdayişê înan zî, hetê komelî ra weş nêhesebîyeno. 

Semedo ke rengê mexmele zî sipî yo, vatişê mexmelsipî fekê zazayan de vila bîyo. Tabî ino wareyê Pîranî de wîna yo. Sewbina wareyanê zazayan de inoi şuxulnayiş esto çino ez nêzana.

Ez bi xo şuxulnayişê ina çekuye ra xeylêk keyf gêna. Wîna şuxulnayişê, reng û tehm danê ziwan. Wîna sewbina nimuneyê zî estê ziwanê ma de. Mavajî herinda çekuya hamîla ra vanê pizenêweş. Cinîka ke gede/a ardo/a tira nêvanî gede/a ardo/a. Vanê, yew kişt bîya. Kê eşkenî nimuneyan bizêdnî.

Dirike zî goreyê mi zazakî de yena herinda mehnaya agit. Çimkî ê ke yew tezîya da yan zî yew mergê dima, deyiranê derdan vanê, bermenî û çizzenî, semedê înan ra vanê ê kesî diriknenî. Çîyo ke ê kenî, dirriknayiş beno. Yanî agit yakmak. Semedo ke kokê çekuye zî dirrik a, ma şinê herina çekuya agit ra zazakî dirrike bişuxilnî. Ina çekuye ra zî zaf hes kena ez. Herina çekuya agitî ra zazakî de sewbina çi şuxulyeno ez nêzana. Ez raşti zî nêameya.

Tabî babeta ino nuşteyî gramerê zazakî yan zî çekuyanê zazakî nîya. Mexmelsipîyê bi xo yê. Dirika înan a. 

Tabî inê mexmelsipîyê ke ez behsê înan kena, mexmelsipîyê dewro modern nîyê. Ê ke emirê xo bajaran de vîyarnayo, dest û lingê înan nêqirmiçîyayî, derze nêwegiroto nîyê.

Zatenî ê ciniyê, mexmele zî xoserranêdanî. Qemt û eşarban xoserradanî. Riyê ino ra ina dirrike, dirrika mexmelsipîyanê dewan a. 

Ê ke, ciwaneya xo de kîlometreyan reyde derzeyê çaran wegîroto, pê keşa xo kiriştişî reyde kerrayanê hêgayan weçînayo, birojan reyde o hêga sabale kerdo û hewna birojan reyde cuwenê o hêgayî kuto... Ê ke, linga înan de yew citaya solanê naylonan, yew fistano kehan ke eybê înan limneno û yew qemta ke mîneyê xo de besta ke pê mîneyê înan nêdejîyo... Ê ke rîyê mektebî nêdîyo...

Ê ke, pizeyê înan de yew heşt aşme cirne kuta, aşma rojeyî de bê wer û bê aw dêza velgê ronaya, binê tînca teştareyê ke mezgê kê helinena de gayan reyde cite kerda... Ê ke keye de yew pesê însanan, axurî de yew pesê heywanan miqat kerdo... Ê ke hema pancêsserreya xo de pîyê xo rê semedê cinîya hîrêyin ra bedîl bîyê, heta ke banderê kayê gedeyeyi bîyê ameyî zewijnayiş, hema nêzanayo sereyê yew kerge cêra bikero labelê kulfetê merde, vistewre û vistirî ameyo înan rê wenayiş...Ê ke pîyê xo reyde bedîl bîyê û şîyê yew pancar serre girewto, hema pancês serreya xo de... Yew qefleyê gedan ardo, emrê merdeyê înan bese nêkerdo ke eyelanê xo pîl bikero û milê înan de mendê inê qefleyê gedeyan... Ê ke nîmeyê emirê xo bê mêrde vîyarnayo û des heb gedeyê tik û tena pîl kerdî... Ê ke tern û ciwaneya xo de bîyê vîya û ino sifet yew emir înan ra dusayo... Ê ke binê bandora vistirî de biserran reyde asin cawito  bakir rokerdo û wexto ke wayirê veyvan bîyê zî hetê veyvan ra tehda dîya, qiymet nêdîyo... Ê ke des heb lajê xo yew ode de miqat kerdo labelê des heb lajan nişnayo keyeyanê xo yê hûr û hera de ca bido înan... Ê ke nişnayo tornanê xo de pêbikero, dewe de dayê bîyê bajar de nîne... Ê ke hewtay sere ra dima tirkî bandêr bîyê.. Ê ke extîyarey de  her aşm keyê yew lajê xo de pê meeşê xo yê 65î sey koçber emir kerdo...

Ê ke hema hîkayeya înan nêameya nuştiş, kilama înan nêameya vatiş û hema yew semedê înan ra nêdiriknayo. 

Ey wendox!

Ina, dirrika înan a.

Helbet şima zî ê ke cor de ameyê humaritiş ra yewî zî bibo şinasnaya. Eke nêşinasnaya zî eşnawita. 

Bûya înan belî ya. Terraqa înan, reng û vengê înan. Dewan de fek beran de yan zî ortmeyan de yew kursî sero ronişenî. Binê seya tuyeran de. Dar û ber, kerg û varikê, dawar û golikê heme kesî ra vêşîr xemê înan de yo. Şîretê înan sey awka zemzemî yo. Estanikan vanê, şewanê dergan û pêpeynîyan de...

Deyiran vanê, deyiranê ke wextî wextan de sey xo yew mexmelsipî ra, maya xo ra, pêhesîyayî.

Diriknenî, labelê dirika xo ney...Emirê înan, feqîreyi û belengazeyi de vîyarto.  Roşn înan rê caran nêakewto. Tînca nimajî reyde germin nêbîyê ke ey êreyî reyde germin bibê!

Dewe da par yew mexmelsipî merdi.A bi xo vatinî, lajê mi Dîyarbekir de yew koşk de beno, labelê para mi yew şibaka ey çin a! Merdeyê aya rewe merdibi. Dewe de keyê xo de tik û tene ciwîyaynî. Yew nimaj cîranê ya venda ya denê, veng tira nêvejîyeno. Şinê zereyê xewşî ke ha kursî sero ronişteya. Labelê bêgan ronişteya... Kes nêzano keyna ay kursî sero gan dayo. Tik û tene yew keye de gan dayiş. Belkî gangîr şermayeyo ganê ya girewtişî ra... Seke sereyê payîzî de yew pelê dari dari re bikewo... Ne hayîya kesî bere esta, ne zî nezerê kesî de qiymetê ay pelî. A zî wîna kewta heyat ra. Oxma ke tene yew leşe nîya here bena. Yew qeydê qedîm keweno binê here. Yew romana pêpeynî...Yew dejo bêbin a game qedîyeno. Nefeso peyenî reyde. Dima tayê rîtûelê bêfaydeyî yenê ca. Hîrê roj tazîye ronîyena. Her roj di ray wer pewjîyeno. Heywan serebirîyeno. Mexmelsipîya mi ge ge hîrê roj eynî çî werdinî labelê tazîyeya ya de her roj sewbina çî pewjîyeno. 

Şima nêdî ke çand aşm ra pey henda a mexmelsipî ameyi viraştiş. Tirba berze. Goristan de belî kerda ya. Eşkera ya.

Yew defter wîna qefelîyeno. Wîna birîyena qirrîya yew mexmelsipî. Qirrîya bêvengi.

Wîna hîkyeyan kê şinê bizêdnî. Eke kê vajê kê binusî, heyatê înan ra her yewî bena yew roman. Yew roman ke her pelê ya ra yew dirike peyda bena. Ê, yew cinî ra zaf vîşêr ê. Pî bîyê, way û bira bîyê, setar bîyê...  Ê... Dayikê ma, dapîrê ma... Her gu yewi erjena ke, cayo ke pay bere nena kê pê sîm virazî. 

Ziwanê ma zî deyndarê înan o. Wesfeyê kiriştoxê ziwanî anê ca. Ziwanê înan, ziwano fesîh û zelal o. Sey camêrdan nêşîyê esker, xebat û xurbet. Nêşîyî û ziwanê înan nêxerepîya. Sey yew çimeyê ziwan î. Hema hema pêro xebatî ke zazakî sero benî, çimeyanê fekkî de tewr zaf inê mexmelsipî est î. Weş û war bibê. 

Labelê nika kemîyenî. Kemîyayî. Her gu roj kemîyenî. Goreyo ke mi cor de îzah kerdo, wîna mexmelsipîyê zaf kemîyayî. Dewro modern ra mexmelsipî nêvejîyena. 

Heyhat wendoxa/o delal! Dejê ke tarîxê komelî ma ra nesilîyenî, bandora xo tewr ewilî mexmelsipîyanê ma sero ronaya. Tewr vîş, înan tehda dîya. Bêdewleteyi, tewr vîş mîneyê înan derenayo. 

Sey ino nuşte, sewbina tû nuşte çino ke mi nuştişê ci de wîna zehmetî anta. Mi kerd ke ez dirika înan binûsa labelê ez vana qay mi nişna tene dirika vîst û çar saetanê înan binusa. Wa ê, weş û war bî.

GOVENDA ELÎ Û ZÎN SERO

 EWILÎ

Seke şima zî zanê fîlmê Mehmet Alî Konarî Govenda Elî Û Zîn, Tirkîya de dekewt tayê sînemayanê lokalan. Amed de 15 çele de kafêyê Bezgîn Bekîr de ame weşanayiş. Mi zî weyra de temaşa kerd. Salona Bezgîn Bekîrî goreyê 30-40 kesan bî. Ez wîna salonanê lokal û şenikan ra hes kena. Tehmê înan mi rê cîya yeno.

Salon de dormareyê 20 kes est bi. Humara temaşekaran bes bî. Mela wîna salonê lokalî Amed de bizêdîyê.

DESTPÊK

Çewlig ra lajê Dayka Zîni Elî,  Îstanbul de yeno kiştiş. Kiştişê ey dima maya ey Dayka Zîn, wazena dewe de govenda ey birona. Semedê ina govendi ra Dayka Zîn, vera aîle û dewijanê xo, xo mîyanê yew xoverrodayişî de veynena. Fîlm ina hîkaye sero awan bîyo.

Fîlm, promîyerê xo Festîvalê Fîlm yê Îstanbulî de kerd. Dîrektorê fîlmî, Mehmet Alî Konar o. Ino fîlm, fîlmografîyê Konarî de fîlmo diyin o. Fîlmê ci yê ewilîn, Hewno Bêreng bi. Hewno Bêreng, bitemamî zazakî yo û bimehnaya profesyonelî de fîlmê ewilîn yê zazakî yo. 

Tîya de ez wazena tayê behsê Konarî bikera. Mehmet Alî Konar, eke ez bikilmî vaja hunermendê ma yo. Hunermendê komelê xo yo. Ribiri ez ey nêşinasnena labelê ez xebatanê ey taqîp kena. O heta nika seraser komelê xo sero vinderto hunerê xo de. Tewir tewir hetan ra cuya komelê xo ano ekranan. Xebata xo zî ziwanê kurdkî de keno. Riyê ino ra hem ey ra hem zî xebata ey ra bûya komelê ey yena. Cab keno ke ma qedr û qiymetê ey bizanê û paşt bidê ey. O lajê zazakî yo. Zazakî muhtaca wîna ewladanê xeyrinan a. O semedê ziwanê ma ra qiymeto bêhempa yo. Mela rayirê ci akerde û roşn bibo. Kerra linga ci ver nêkewa.

FÎLM SERO

Fîlm, hîkayeyêka orîjînal reyde trajedîyanê komelî ma ra yewî sero vindeno. Dayka Zîn, vera rexneyanê aîle û dewijanê xo dîmdîk vindena. Rika xo ra nîna war. Rika Dayka Zîn, rika zazayan a. Dejê yew coxrafya şexsê Dayka Zîni de ameyê vatiş.  Çimê yew maye ra babeta xo şuxulnayiş, her zemon cûya kurdan dahîna rastikîn ano kê ver. Çimkî mayê, fitrafê cûya kurdan ê. 

Xurbete, dejê ewladî, aîle, zordarîya dewlete, sosyolojîyê komela kurdan û komela kurdan de tezatî , temayê ke fîlm de ameyê şuxulnayişê ra çand heb ê.  

Cayîk de Îsa Dayka Zîn ra vano, mi Elî ra va meşo. Ewtîya de hingê ma est ê. Ma pê înan debara xo kenî. Sewbina tû ca de sebebê xurbet şîyayişê Elî'yî nêvajîyeno. Ino dîyalox ra ma fehm kenî ke Elî semedê pere ra şîyo xurbet. Tabî ma kesê rê xam nîna ina rewşe. Semedê sebebanê ekonomîkî ra welat ra dûr kewtiş û pê tabuti agêrayiş.

Komela kurdan de tezatî zî sey yew tema ameya tesvîr kerdiş. Seke şima zanê kurdan de komel xisusen di tewir rojan de yena têhet. Şer, dexwa, cigirîyayiş inê rojan de qedîyenî yahût kemîyenî. Nas û dosteyi inê di rohan de belî bena. Inê rojî rojê şayî(Veyve, xene, sûnet ûsn) û rojê zehmetî(merg, nêweşî ûsn) yê. Inê xisusîyetê kurdan heme cûya înan sero tesîr kerdo. Mûzîkê kurdan ra bitewşi heta estanikanê înan. Îbrahîm Xelîl Baran ina rewşe ra vano Kurdîesk. Îşte Govenda Elî û Zîn, terzêko kurdîesk de ameyo viraştiş. Semedê ino ra di nimûne dana ez:

Mergê lajê xo Elî dima Dayka Zîni wazena govend rona.

Keyna Dayka Zîni Gulreng(Fatoş Yildiz), semedê zewajê xo ra veyve nêwazena. Vana gerek bêveng bibo.

Yew kinarê ra semedê birayê ya Elî ra govenda mergî ronîyena labelê a govenda veyveyê nêwazena. Bêveng bêveng şina keyê zamayî. Tîya de kurdîesk bişeklêko eşkera yeno vera ma.

Dîrektor wexto ke ino keno, raşte raşt yew vateyo sîyasî nêkeno. Yew ziwano fesîh û mînîmalîst reyde  trajedîyê komelê  kurdan ameyo vatiş. Fîlm de tekraran kewtiş çin o. Belî yew sewîya de herikîyeno. 

Konar, fîlm de tene senaryo reyde ney, mekan û objeyan reyde zî waşto ke cuya kurdan bişeklêko rastikîn bîyaro ekranan. Kincê, mekanê, cilê ûsn. zaf orîjînal bîyê.

Konar, semedo ke o bi xo zî wîna yew komel de wîna şertan de pîl bîyo, yew çimê egzotîk reyde nêewnîyayo cuya kurdan ra. Yanî cor ra nêewnîyayo. Eşkera yo ke semedê rastikîneyi ra ked werda.

FÎLM DE KURDKÎ

Semedo ke fîlm de ina babete sero xisusen ameyo vindertiş, mi zî waşt ke ez cîya sero vindera.

Ziwanê kurdî çand şaxan ra yo? Panc heb lehçeyan ra îbaret o? Zazakî lehçeya kurdkî ya yan nîya?

Seke şima zî zanê wîna mûnaqaşayê inê seranê peyenan de kurdan xeylêk meşxul kenî. Hema her roj îna babete sero sewbina çî yenê vatiş. Eşkerayo ke Konar zî înê mûnaqaşayan ra dûr nîyo û yew vateyê ey zî esto ina babete de.  Çimkî fîlm de ino xisus dîrekt bala merdimî anceno. Bala kesê ke inê mûnaqaşayan ra xeberdar ê.

Fîlm de Îsa vernî ra heta peynî kurmancî qal keno. Xalid ey reyde zazakî qal keno labelê Îsa cewabê ci tim û tim kurmancî dano. Maya Îsa Dayka Zîn zî soranî qal kena. Îsa a reyde kurmancî qal keno la Dayka Zîn cewabê ey soranî dana. Lajê Îsa zî pîyê xo de zazakî qal keno labelê Îsa lajê xo reyde zî kurmancî qal keno.

 Peynî peyen ma şinê vajê ke fîlm de soranî, kurmancî û zazakî pîya şuxulîyenê. Heme hîrê zî eynî keye de şuxulîyenî. Pêro kesî zî heme hîrê lehçeyan zanê û yewbinan fehm kenî. 

Bê dîyalektî, kaybazê bi xo zî cîya cîya komelanê kurdan ra yê. Mavajî Dayka Zîn hetê yew kurdê rojhelatî(Maryam Boubanî) ra ameya kay kerdiş. Cenîya Îsa zî hetê yew kurda rojhilatî ra ameya kay kerdiş.(Dîman Zandî)

Eşkerayo ke Konar vano, heme hîrê dîyalektî zî lehçeyê ziwanê kurdî yê û eynî keye de bile şuxulnayişê înan mûmkin o. Ê heme hîrê birayê yewbinanê û eynî kok ra yê.

FÎLM DE ÇÎYÊ KE MI BEGOM NÊKERDÎ

Çande nîyêtê Konarî pak bibo û ma yew fikir de bibê zî wîna eşkera eşkera û şeklêko biquwwet, fikirê birayîya lehçeyan sero vindertiş mi rê problemin ame. Sloganin ame. Fîlm, gerek ana fikirê xo wîna biquwwet nêdeko çimanê temaşekaran. Labelê Konar, bihêz yew şekil de wazeno ke biqirrîyao û vajo inê dîyalektî, lehçeyê kurdkî yê.

Xisusî diyin zî ino yo ke, tempoyê fîlmî nîmeyo ewilîn de ge ge zaf giran beno û fîlm hîkaye ra dûr keweno. Xisûsen yew da pancês daqqa esto ke temaşekar ecis beno. Herikîyayişê fîlmî giran beno.

PEYEN

Fîlmê Govenda Elî û Zîn, çandê tayê kemanîya ci bibo zî fîlmografîyê zazakî de yew tuxlaya muhîm bîyo. Sînematografî(Gorûntû Yonetmenlîgî)yê fîlmî û kaybazeyi xeylêk serkewte bîyê. Xisusen kaybazeya Suat Usta'yî(Îsa) bala mi anti. 

Înşella Konar, her fîlm de dahîna sîyeneno û aver şino. Serkewtiş.

 Fragmanê fîlmî

ZIWANÊ MA WEŞ O ?

EWILÎ

Ez ewilî wazena vaja ke ino nuşte, yew kitabi sero yo. Kitaba Nurî Keleş'î Ziwanê Şima Çi Weş O! sero yo. Esil bi xo mi ino nuşte da vîst roj ra ver dahîna bitefferruat nuştibi. Tene tayê çîyê kêmî mendibî. Labelê mi o nuşte vîndi kerd. Senî bi ez nêzana la nuşte orte ra hewanîya.

Nizdîyê hîrê rîpel bi. Ez xeylêk behcîyaya rîyê ino ra. Goreyê hesabê xo ez o nuşte, sey nuşteyê aşma kanuni weşanena. Labelê wîna yew çî ame sereyê mi sero û semedo ke ez badê nêweş kewta, nuşteyê aşma kanuni erey kewt. 

KITAB BEHSÊ ÇÎ KENA?  NUŞTOX KAM O?

Kitaba Nurî Keleş'î, Ziwanê Şima Çi Weş O! yew kitaba vîrameyişan a.  Ina kitabi de nuştox gedeyîya xo ra heta sera 1994î, vîrameyişê ke ey sero vîyartî, nuştî. 

Kitabi, raya ewilîn hetê Weşanxaneyê Roşna ra sera 2018î de ameya çap kerdiş.  Nika tene yew çap kerdo kitabi. Ino çap hetê mîzanpaj û edîtorî ra serkewte yo.  

Edîtor-redaktorê kitabi nuştox Roşan Lezgîn o.

Nurî Keleş, mintiqaya Sîwanî ra dewa Pehnê de bîyo pîl. Ina dewe yew dewa Çewligî ya. Kitabi, vîrameyişanê gedeyî ya Nurî Keleşî ra destpê kena, heta ke bîyo 22 serre dewom kena. Goreyê texmînanê mi inê vîrameyişî serranê 1977-1978 ra destpê kenî û heta sera 1994î dewom kenî. 

Nuştox, inê vîrameyişanê xo bihawayo kronolojîk nuştî. Wexto ke kê kitabi wanenî zî kê ino fehm kenî.  Mavajî nizdîyê peynîya kitabi de edî nuştoxê ma bîyo pîl û şino Edena, Entelya û Mersîn înşaat de xebetîyeno. 

Dormareyê sera 1994î de beşdarê gerîlayan beno û sera 2004î de yeno tewiştiş. Tewiştişî xo dima cezaya mûebbedî gêno û nika ha peyberî de yo.

Hem derheqê kitabî de hem zî derheqê nuştoxê de, sereyê kitabî de malumat ameyo dayiş hetê weşanxane ra. Xisusen qismê teqdîm de Roşan Lezgîn bihawayo serkewte, behsê kitabi û nuştoxî kerdo. Kitabê sero şîroveyê ey, xeylêk weş î.

Goreyê Roşan Lezgînî, Nurî Keleş biwesîleya rojnameyê Newepelî destpê keno û zazakî nuseno. Tewr ewilî mektuban erşawena rojname. Inê mektuban ra tewr ewilîni, rîcaya mi dima Roşan Lezgîn erşawit mi rê. Ino mektub zî ez ewtîya de ca dana bere:

DERHEQÊ KITABI DE VATEYÊ MI

Ina kitabi, yew fitrafê heyatê zazayan bîya. Heta yew fitraf vatiş zî kêm bibo belkî. Yew fîlmê heyatê zazayan bîya. Yew fîlmo metrajderg. 

Kitabi de cûya ma, keyf û şayîya ma, kul û kederê ma, orf û edetê ma, fikirîyayişê ma, huyayişê ma, wardiş û roniştişê ma ûsb. pêro ca gênî. Hema hema her hetê ra cuya zazayan ameya eşkera kerdiş. 

Portreyê ke kitabi de yê zî ma rê qet xerîb nînê. Xisusê wendoxo ke dewe de pîl bîyo ko ina kitabi de cuya xo ra, dewa xo ra xeylêk çî biveyno. Ema Lutfîya seke ema ma ya, Dat Hesenê Hesî seke datê ma yo û waka wayda seke waya ma ya. Inê portreyan ra her gu yew, dewa ma her kesî de est a. 

Wareyê ke kitabi de vîyarenê zî wîna yê. Mavajî Dereyê Kaşkûn, Gozêreke, Gola Maseyan ûsb. Belkî nameyê bibedelîyê labelê dewanê ma pêro de wîna cayê est î. 

Semedê inê xisusan ra wendoxê ke dewe de ciwîyayî, ca de dekuwenî zereyê kitabi. Kitab înan kena germin. Seke înan ina kitabi nuşta. Ko seke vîrameyişanê xo biwanî.

Nuştox yew game zî bibo, sammîyetê xo vîndi nêkeno. Nika 50 serre bîyo labelê her vîrameyişa xo de seke ageyreno şino o wextê vîrameyişa xo. Samîmîyet û zelaleyi qet nuştoxê dest ra nêkewena. Kê ey reyde benî kelecan, ey reyde benî xemgîn û ey reyde huyenî.

Zatenî yew kitaba serkewta wîna belî bena. Eke yew nuştox, bişino hîsanê xo wendoxê rê bido hîskerdiş o wext beno serkewte. Ina kitabi de ma tam ino veynenî û ciwîyenî. 

Nuştox inê vîrameyişanê xo de tû detay nêvîreto. Çi ameyo vîrê ey nuşto. Mavajî nêvato ina vîrameyişa mi ko weş ba wendoxê nêşîra. Heme vîrameyişê xo nuştî û wîna nuştişê ci, seke mi cor de va, kitabi kerda sey yew fîlmo metrajderg. Hemê hetê cuya ey yena çimanê ma ver.

PEYEN

 Kitaba Nurî Keleşî, goreyê mi kitabanê edebî yê zazakî mîyane de kitaba tewr serkewteyan ra yew a. Belkî zî tewr serkewte ya. Mi heta nika tû kitaba zazakî ra wîna tehm nêgirewtbi. Vatişê ino de ez zaf rehet a.

Ina kitabi, dîsê edebîyatê zazakî rê bîya yew kerraya xişni. Sewbina tû kitab çina  ke zazakî ameya nuştiş û cuya zazayan wîna serkewte bîyara ziwan.

Pêro inê sebeban ra îcab keno ke ina kitabi, bihawayo serkewte biaçarîya sewbina ziwanan. Xisusen biaçarîya ziwananê awrupaî ke, milletanê modernî, cûya komelê kurdên zazayan ra xeberdar bibê. Eke yew kitaba zazakî açarîyena îngilîzî, miheqqeq gerek kitaba Nurî Keleşî biba.

Ma çandê Nurî Keleşî rê, Weşanxaneyê Roşna rê û Roşan Lezgînî rê sipas bikê zî kêm beno. Sebebo ke ina kitabi, edebîyatê zazakî rê qezenç kerda.  

Goreyê teqdîmê kitabi, nuştox Nurî Keleş vîrameyişê xo yê gerîlatî zî nuştî û erşawitê Roşan Lezgînî. Wexto ke mi kitabi qedînayi, dîrekt hîşê mi şi inê vîrameyişanê gerîlatî sero. Mi semedê inê vîrameyişanê ci zî Roşan Lezgînî rê mesaj şawit. Goreyê vatişê ey, nizdîyan de vîrameyişanê gerîlatî redakte kerdiş zehmet o. Çimkî vîrameyişê pê destan nusîyayî. Herfê wirdîlekê û çewtvir ê.

Ez çar çiman reyde paveyê Weşanxaneyê Roşna ya ke ina kitabi zî biweşanî.

Vateyo peyen: Kitaba Ziwanê Şima Çi Weş O! peyda bikerî û biwanî, mevinderî!

MA KERWAYEYI SENÎ VÎNDI KERDI?

                                                                             DESTPÊK

Egeja Egeja d'Aîva

Kerwayeyi(Kerwayîye), esil bi xo coxrafyaya Mezopotamya de sey yew tewirê têkilî, gelanê ina coxrafya mîyanê de estbîyo. Ina coxrafya mîyanê de zî zafanê gelanê aryayîyan mîyanê de vila bîyo. Her tewirê komelê gelê kurdan zî,  semedo ke merkezê înan coxrafyaya Mezopotamya bîya, mîyanê xo de edetê kerwayîyeyi domnayo. 

Kerwayeyi, çandê mîyanê pêro komelanê gelê kurdan de estbibo zî, tayê komelanê kurdan mîyanê de dahîna xort û bitesîr estbîyo. Mavajî, kurdê êzidî û elewî mîyanê de kerwayîyeyi, dahîna wayirê qaîde û standardan bîyo. Inê komelê kurdan de têkilîya kerwayîyayi, gerek bitemamî goreyê inê qaîde û standardan bivirazîyo. 

Bê kurdan, sewbina gelê Mezopotamya û  gelê ke dormareyê coxrafyaya Mezopotamya de ciwîyenî, têkilîya kerwayîyeyi xo mîyan de îhtîva kerdo. Inê gelan mîyanê de têkilîya kerwayeyî viraştişî de tek tûk ferqan vêşîr, bi mehnaya pêroyî de qaîde û standardê eynî bîyî.

MEHNAYA ÇEKUYE

Gelê kurdan mîyanê ra komela zazayan de kerwayeyî, binemayanê kerwa, kewyra, kirîv, kirwa, keyrva û kevra ameya vatiş. Ino tewirê têkilî, tirkî de bîyo kîrve. 

Wareyê Pîranî de  ina çekuye sey kerwa yan zî kerva yena vatiş.

Eke ma mehnaya ina çekuye sero vinderî, ina babete sero tayê teorî est ê. Goreyê yewîn, kokê çekuyi, çekuya ''kir'' î(Penîs) yo. Heceya ''-wa, -va,'' zî yena mehnaya cêrabîyayişî. Goreyê teorîyê diyin, çekuya ''keyr'' fariskî de yeno mehnaya hacetê birnayişî. Heceya ''-wa, -va,'' zî hewna yena mehnaya cêrabîyayişî.

Tayê nuştoxê zî vanê, ziwanê bawkalanê kurdan Hurrîyan de, çekuya ''kir'' yena mehnaya azad bîyayiş, heceya ''-ub'' zî yenoamehnaya birnayişî. Ina hece da wextî reyde vengê u kewto û vengê b zî bedilîyayo û bîyo vengê v.

SENÎ VIRAZÎYENO

Ewilî ez wazena vaja ke, ino qisim de ez tene wareyê Pîranî de viraştişê kerwayeyî sero vindena. Beno ke tewirê viraştişê ina têkilî, sewbina wareyanê kurdan de sewbina tewir biba.

Pîranî de kerwayeyî, zafanê beyntarê di aîleyê ke dost û şînasîyê yewbinanî de  virazîyeno. Beyntarê inê aîleyan de, zafanê têkilîya aqrebayîye çin a. Kêm kêm kerwayî, aqrebayê yewbinan benî. Eke beyntarê wirdî kinaran de aqrebayîye esta zî, ina aqrebayîye dûr rê ra ya.Çimkî mantiqê kerwayeyi oyo ke, beyntarê wirdî kinaran da têkilî dahîna xort biko. Rîyê ino ra kê eşkenê vajê ke, kerwayê merdimî, ey rê benê aqreba zatenî. 

Eke kerwa, yew aqrebayo nizdîyo o wext a kerwayeyi zaf nîna vatiş. Ay însanê zaf qîymet nedanê ay tewir kerwayeyi. Eke ez nimûne bida, kerwayê mi datê mino mesela. Labelê caran ma yewbinan ra nêvanê kerwa. Yan zî ma behsê kerwayeya yewbinan nêkenî. 

Destpêkê kerwayeyi wîna beno: Eke yew mêrdim gedeyê xo sunet keno, yew dost yan zî nasê xo(Oyo ke naza ey bi ey rê vêrena) ra vano, ''bê gedeyê mi xo keş ni. '' Yan zî o merdim pê hesîyeno ke dostê ci gedeyê xo sunet keno, tira vano, ''ez gedeyê to xo keş na.''

Yanî teklîf beno ke her di kinarê ra bêro. Feqet vate, daîma eynî yo: Xo keş nayiş.

Rojê sunetê de, kerwa yeno gedeyo ke sunet beno, gêno keşa xo û tewşeno ke sunetçî ey sunet bikero. Gama sunetî de gona gedeyê, keşa kerwayê ci rê bena. Bingehê kerwayeyi, ina gon a. Keşa kerwayê rê vila bîyayişê ina gon a. Ino xisus, ''kan kardeşlîgî'' yê tirkan maneno. Wexto ke ay gon, keşa kerwayê rê vila bîyê, edî beyntarê wirdî kinaran de kerwayeyi virazîyena. Têkilîya wirdî kinaran, bena têkilîya goni. 

Goreyê edetan, heqê sunetçî miheqqeq kerwa dano. Sunetî ra çand roj dima, kerwa goreyê debara xo tayê xelatan gêno û şino keyê ay gedeyî. Şino gede dîye maneno. Zîyaretê kerwa re pey, ge ge keyê gede zî şino keyê kerwayî zîyaret keno. Feket ino tim û tim wîna nêbeno.

Zafanê debara wirdî kinaran seyyewbinî ben a. Yanî wirdî kinarî hetê ekonomî ra yew sewîya benî. Mavajî yew aîleyo qednayox(zengîn), nêşino yew aîleyo feqîr reyde kerwayeyi nêkeno. Qaîde wîna yo labelê yew standardê ci çin o. Ge ge beno ke tersê ino qaîde zî kerwayeyi virazîya.

Ino dewro peyen de sunetê ke ma bere resayî, bê kay kerdiş bînê. Yanî sey sunetanê tirkan, dawil û zirna reyde kay kerdiş çinê bi. Labelê extîyarê ma vanê, dewa ma de wîna yew kerwayeyi virazîyaya: Di aîleyê wazenî ke beyntarê xo de kerwayeyi bivirazî. A dorim de her di kinarî ra çand heb gedeyê înan ameyê wextê sunetî. Dawil û zirna ranenî, yew hefte bêtim sey yew veyve dewe de kay kenî. Pêro dewijî yenî, wirdî kinarî werd danê dewijan û yew hefte millete keyf û şayî kena.

Tîya ra ma fehm kenî ke, semedê sunetî ra veyve ronayiş kûltirî ma de zî est bîyo. Belkî nika çino, labelê wexto xo de bîyo.

MUHÎMEYA KERWAYEYI

Kerwayeyi, sey pêro gelanê mezopotamya, ma zazayan de zî komel mîyanê de wayirê ehemîyetê giran bîyo. Tayê çî estî ke, dîsê komelî pêt kenî û bi wesîleya înan, heyatê sosyal yê komelan xort beno; kerwayeyi wîna çîyan ra yew o. Belkî zî tewr mûhîman ra yew o.

Goreyê vatişan, kerwayî yewbinan rê benê sey bira. Ande ke benê nizdîyê yewbinan, edî nişnê keyna bidê yewbinan. Yanî kerwa nişno keyna kerwa biwazo. Ino qedexe, heta torn tornê înan zî dewom kerdinî. Labelê wareyê Pîranî de ino 50-60 sere esto ke ino qedexe çin o.  Çimkî Şêx Evdirezak vato, bisilmaneyi de wîna yew qedexe çin o. Vateyê ey dima wareyê Pîranî de millete edî ino qedexe peygoş kerdo. Nika gedeyê kerwayan yewbinan reyde zewicîyenî.

Xatirê kerwayeyi, zaf wextêko derg ramena. Wexto ke di merdimê kerwayeyi virazenî, edî hewt qewmê înan zî yewbinan ra vano kerwa û têkilîya xo rê wayir vecîyenî. Ez tîya de qayila ma ra yew nimûne bida şima: Pîyê bawkalê mi, dewanê Xarpêt ra Wişkila de yew mêrdimî reyde kerwayeyi virazeno. Esil bi xo, vano ma kerwayeyi virazî labelê nêeşkenî bivirazî. Feqet hewna zî yewbinan ra vanê kerwa û beyntarê înan de yew têkilîya kerwayeyi destpê kena. Ino çîyo ke ez vana belkî de 100-120 sere ra ver bîyo. Feket ina têkilî pîyê bawkalê mi ra manena bawkalê mi rê, ey ra zî manena pî û datanê mi rê. Ewro hema zî inê kerwayê ma Wişkila reyde zaf yew têkilîya ma ya xort est a. Ê yenî wextirawext misafirê ma benî, ma zî şinê misafirê înan benî. Ez rehet şina vaja ke, sewbina aqrebeyanê xo reyde bile ma wîna samîmî nîyê. Çand sere ra ver zî yew datê mi, yew keynaya înan lajê xo rê waşti. Ina dewa Wuşkila zî, bakurê Pîranî de bi wesayît reyde yew saet ra cêr nêramena. Zaf cayêko zehmet de ya. Coxrafyaya ci koyin a. Labelê hewna zî têkilîya kerwayeyi, ino koyan û royan ser kewena.

Ez wexto ke têkilîya ma û inê kerwayanê ma Wişkila ra ewnîyena, ez fehm kena ke ma wayirê çîyê û ma ino wexto modern çi vîndi kerdo. Eya, çi vîndi kerdo.

Teknolojî û dînaya moderni, zanayişê ma ra vîşêr çî ma dest ra girewto. Ay çîyan ra yewî zî kerwayeya. Ez dormareyê xo ra ewnîyena, belkî ino da pancês sere esto ke mi nêdîyo kes, kesî reyde kerwayeyi ronaya. Sebebê inê tewir tewir ê. Însanê ma, sey însanê dînaya moderni, edî qiymet nêdanî têkilîyanê sosyalî. Tenebîyayiş û sosyaltî ra dûr kewtiş, sey yew dirikîre însanê ma rê pêşîyayo, dere nêbeno. Oxma ke, seke Arîsto di henzar sere ra ver vato, însan heywanêko sosyal o. Sosyal bîyayiş, têkilîya însananê ma keno xort û komelê ma beno komelêko şidinaye. 

Eya. Belkî însanê ma sey verênan muhtacê yewbinan nîyê. Her kes goreyê xo, debara xo keno. Labelê gerek têkilîya ma, debara ma ra besta nêba. Ma gerek her hal û şart de bişinî, xo bikê sosyal. Însananê xo reyde bikewî têkilî.

Sebebanê qedîyayişê kerwayeyi ra yewî zî, vecîyayişê sunetçîyê modernî yo. Çande ino sebep, sebebêko talî zî bibo, ma veynenê ke însanê ma gedeyanê xo benê şaristanan de cayê sunetçîyan de sunet kenî û anê dewe. Kes vajo ez kerwayê gedeyê şima bena, gerek înan reyde şêro şaristan û ino wesfeyê xo bîyaro ca. Insanê ma, tembeleya xo ra ino zî nêgîno xo çim. 

Verê wîna nêbi, sunetçî ameynî dewan. Kerwayan rê rehet bi, gede xo keşnayiş.

PEYEN 

Kerwayeyi, se seran reyde komelê ma mîyanê de sey betonê têkilîya însananê ma pêt tewişt. Tewirê têkilîyanê bînan ra dahîna xort bi, têkilîya kerwayeyi. Key
na dayişî ra bile dahîna xort bi. Labelê ewro hêdî hêdî û bêveng bêveng wedarîno komelê ma ra. Wedarîno hîşê ma ra. Kê çi vajê kêm maneno.

Vera çerxanê dînaya modernî de kerwayeyi, belengaz maneno. Çi heyf.

TANGERÎNES : YEW DIRIKE

 DESTPÊK

Tangerînes hîkayeya di extîyerê(Îvo û Margus) ke beyntarê şerê Abhazya û Gurcîstan de mendî, sero vindeno.

Inê wirdî merdimê, estonyayijî û wexto ke ino şer, yeno dewanê estonyayijan reseno, pêro estonyayijê wenenî, şinê Estonya. Labelê Îvo(Lembît Ulfsak) û Margus(Elmo Nûganen) hema nêşîyî. Nêeşkayo şêrî. (Yahut nêwaşto.) Wirdî pîya werteyê şerî de manenî û edî debara xo zor kenî. Îvo necar o. Margus zî wayirê baxçeyê mandalîyan o. Nîyetê înan(Yan zî ey Margus'î) oyo ke karê xo reyde pere biancî pêser û sey ê bînan, biwenî şêrî Estonya. Labelê tayê sebeban ra erey kewenî û şer yeno reseno fekê berê înan. 

Werteyê ino şerî de di heb eskerê birîndarê zî înan dest manenî. Mecbur benî ke wayirê inê eskeran bivejî. Inê eskeran gênî keyê xo û heyatê înan dahîna beno zehmet.

Fîlm, bitemamî ina hîkaye gêno werteyê xo. 

Tangerînes, fîlmêko namdar o û xeylêk ameyo qrîtîk kerdiş. Rîyê ino ra ma nuşteyê xo de tene tayê hokan ra Tangerînes sero vindenî.

BI MEHNAYA PÊROYÎ DE

Werteyê şerî de yew dewa tip û tali û di extîyarî. Kenê ke xo talukeyan ra bipawî. Labelê gerek berê înan zî yew roj bicenîyo. Miheqqeq bicenîyo. Û cenîyeno zî. Cenîyayişê berê Îvo'yî dima, mûmkûn nîyo ke heyatê înan sey verê dewom bikero. 

Tangerînes, yew fîlmê şerî nîyo. Labelê zafê fîlmanê şerî ra serkewtêr, şer sero vindeno. Merdiman sero tesîrê şerî, xeylêk serkewte yeno çimanê ma ver. Şer, senî însanan keno heywan û çîyêkê însanîye înan de nêverdeno? Werteyê şerî de însanîyeya xo mehfize kerdiş mûmkûn o yan ney?

Şerî de heqdar est o yan çin o? 

Tangerînes, cewabê wîna  û yê sewbina persan dano ma. 

Fîlm de hîrê tewir însan est î : Gurcîyê, abhazê(çeçenê) û estonyayijê.  Şer, beyntarê gurcî û abhazan de yo. Labelê estonayijê zî zilmo pîl veynenî. Ê zî tewr tay 150 sere esto ke ay heran de ciwîyenî. Feket dişmeneya înan bi kesî çin a. Birîndarê ke  Îvo û Margusî ardî keyê Îvo'yî, yew gurcî yew zî çeçen o. Wirdî zî yew pêrodayişî de birîndar bîyî. Doktor Juhan(Raîvo Trass) ke yeno înan çand rey mexne keno zî estonyayij o. Îvo, Margus û Juhan xeylêk merdimê nemirî,  beyntarê birîndaran de ferq nêveynenî. Labelê têkilîya wirdî birîndaran zaf xidar a. Inê hîrê kinarî, sey tez, antîtez û sentez yew têkilî mîyan de yî.

 Îcap keno ke, kê fîlm  ina hoke ra zî biewnîyî.

 MARÎ MA RA SE VANA?

Heskerdoxê sînema, fîlmê Nurî Bîlge Ceylan'î Bîr Zamanlar Anadolu'da de sehneyê keyna mixtarî weş zanî. Ay sehne de her gu yew qerekter yew sebep ra mîyanê xo de hesabê xo veyneno. Her gu yew, destê yew derdî ra sûcdareyî veyneno xo de. Sûcdarê ma Kenan zî heta a game, semedê termî ra tim cayo xelet nawneno înan rê. Ay odeyê mixtarî de keyna mixtarî, xo dest de lamba reyde yena zereyê ode. Rindeya ci û sifetê qerekteran, tek bi tek wesîleya lamba reyde ma ra aseno. Ina rindeya keyneki, halê qerekteranê ma ra tam ters o. Sifetê keyneke, şere mîyanî de sey yew vilike yeno ekranan. Ina têkilî dima, Kenan cayo raşt înan nawneno. Ino tesadûf nîyo helbet. 

Tangerînes de zî wîna yew semboli ameya şuxulayiş. Odeyê Îvo de yew fitrawê tornê ci Marî est o. Marî ino fitraf de pizeyo safî ra huyena. Fonê ino fitraf zî sey pakeya rîyê Marî, sipî yo. Fon û huyayişê Marî, atmosferê keyê Îvo rê, tam ters o. Ewilî Ahmed, badê cû zî Nîko dor bi dor ino fitrafî ra ewnîyenî. Eşkera yo ke, bindê bandora huyayişê Marî de manenî û atmosfera keyeyî, hêdî hêdî bena nemir. Yeno fehmkerdişî ke, fîlm de ino fitrafê Marî, sey yew metafor ameyo şuxulnayiş. Şer sey yew virso, huyayişê Marî birneno.

ÎVO SERO

Lembît Ulfsak(Îvo) fîlm de xeylêk serkewte kay kerdo. Sehneyo ewilîn yê fîlm ra ino fehm beno. Lembît Ulfsak qerekterê Îvo'yî rê tam ronişto. Cîxara antiş, awir û têwgeyrayişê ci, xorînî û temaşekarî sero tesîr verdenî. Kê rehet şinê vajê ke fîlm de qerektero tewr serkewte, yê Îvo'yî bîyo.

Fîlm de Îvo, şerê ra hes nêkeno û goreyê ci heqdarê şerî çin o. O bi xo zî lajê xo, ino şerî de vîndi keno. Labelê goreyê ey, kiştoxê lajê ci kam beno wa bibo ''Ferq nêkeno'' . Peynî peyen lajê ci merdo. Çîyêko mûhîm ino yo.

Sehneyê tewr ewîlin de Ahmed û Îbrahîm, Îvo ra wer wazenî. Îvo, kamîya înan perseno, la cewap nêgîno. Hewna zî kamîya înan, ey rê mûhîm nîya. Şino wer dano înan.  Beno ke ino xisûs, çimê temaşekaran ra biperro, labelê Îvo hema nêzano Ahmed û Îbrahîm gurcîyê yan abhazê, wer dano înan.

Îvo, nêzano zûr zî bikero. Ino sehne de Ahmed tira perseno, inê keyeyan de kes ciwîyeno yan ney. Îvo vano, ney û dewom keno: ''Nizdîyê ino hêga de yew mêrdim ciwîyeno. Mandalîyan rameno. Ez ey rê ardim kena. ''

Cayêk de Margus Îvo ra vano, birîndarê karê ma betal kenî. Îvo ey ra cigirîyeno û fikirê ci qebul nêkeno.

Seke şima zî veynenî, Îvo sey qerektero bêqusir û xorîn pêameyo.

ÎVO ÇÎRA NÊAGEYRENO ESTONYA ?

Tayê rîpelê înternetî û rexnekarê sînema vanê, Îvo û Margus xebetîyenî ke mandalîyan biroşî û pê pereyê mandalîyan biwenî, şêrî Estonya. Sey ê bînan. Raşte zî Margus wîna yew amanc dima yo. Keda ci ino ser a. Fîlm de yew ca de o bi xo zî wîna vano.

Labelê vernî ra heta peynî, temaşekar fehm nêkeno ke Îvo qayilo ageyro Estonya yan qayil nîyo. Îvo çîra ê bînan ra tapa mendo û nişnayo şêro Estonya? Eke torna ci Marî şîya, o çîra nêşîyo? Qayilo şêro yan qayil nîyo ?

Cayêk  de Juhan tira vano, mandalînayan biroşi û şo  Estonya. Îvo cewabê ci dano: Ti zanê ez çîra tîya de vindena.

Ino dîyalog de zî ma veynenê ke, fîlm de tayê wareyê grî est î. Inê wareyê grî zî eşkerayo ke hetê rejîsorê fîlmî ra ameyî verdayiş.

Margus û Ahmed zî ina babete sero fikirê Îvo'yî persenî, labelê cewap nêdano.

Peynîya fîlm de Nîka  tira perseno: Tî tîya ra hes kenî? Îvo vano, hes kena. Tikêna fikirîyeno û dewomê cûmleyê xo ano: Û nefret kena...

Fîlm, ina babete flu verdaya. Kê zanî ke tayê çî, nêverdenî Îvo şêro Estonya. Labelê kê înê çîyan fehm nêkenî.

MÛZÎKÊ FÎLMÎ

Mûzîkê fîlmî, hetê hûnermendo gurcî Nîazî Dîasamîdze ra virazîyayî. 

Mûzîkê sanîyeya ewilîn yê fîlmî ra heta kilama ke tewr peynî yê fîlmî de cenena... Bêqusir î. 

Mûzîkê fîlmî, ino fîlm çand sewîye aver berdo. Mûzîko ke sanîyeya ewilîn de ceneno, mûyanê kê keno sey teli. Kê fehm kenî ke, kê raştê fîlmêko weş ameyî. Mûzîk, sey yew dirike(agit) temaşekarî refşneno.

Kinarêk ra  ino mûzîk,  mûzîkanê rojhilatê dûrî(uzak dogu) maneno. 

Ez derheqê mûzîkê fîlmî de tewr peynî qayila vaja ke, ino fîlm de oyo ke ma goştarenî û oyo ke ma temaşe kenî, eynî çî yî.

Semedê soundtrackê fîlmî tîya bitiknî.

PEYEN

Tangerînes, wayirê herikîyayişê weş o. Fîlm de temaşekar qet eciz nêbeno û fîlm ra nêqerefîyeno. Hîkaye û babeta ci biquwwet û xam î. Eke binameyê, ''50 heb fîlmê ke gerek mergî ra ver temaşe bibê'' yew lîsteya şima esta, Tangerînes miheqqeq gerek ina lîste de bibo.